12 Eylülü, üzerinden çeyrek yüzyıl geçmiş olmasına  karşın, hala tartışırız. O tüyler ürperten uygulamaları,iliklere sinmiş korku ve panik anlarını unutmak olanaklı mı ki.? Dahası, demokratik dünyanın tüm ülkeleri kendi diktatörlerini yargılamış ve de hesap sormuşken, Türkiye’de bu alanda en ufak bir kımıldama bile görülmemektedir.Tersine, bizdekiler ülkenin en güzel beldelerinde nü resimleri ile boy boy poz vermekteler. Resim ve tablo yapan bir tek onlar değil kuşkusuz. Diğer yandan işkence altındaki ‘’çıplak’’ resimler yapan, ama resimlerinin amacı çıplaklık değil de bu çıplakçıların işkence tezgahlarını yeni kuşaklara anlatmak olanlar da var. Yakınlarını, çocuklarını, yitirmiş olanlar, sakat kalanlar, işsiz kalanlar, dul kalanlar, yetim kalanlar, özcesi 12 Eylülden nasibini alanlar, 12 Eylülde gazaba uğrayanlar, toplumun önemli bir kısmını oluşturmaktadırlar. Öte yandan, idam edilebilsin diye yaş büyütüp insan boğazlayanlar, onca baskının ve işkencenin altında imzası bulunanlar, bunca vahşetin failleri, Diyarbakır ve Mamak başta olmak üzere ülke hapishanelerini tıka basa doldurup, oralarda işkence tesisleri oluşturmak suretiyle on binlerce insanı o tezgahlardan geçirenler, bu gün nasıl olur da yüz yüze bakabiliyorlar, yan yana ve iç içe yaşayabiliyorlar,hayret edilecek bir olay doğrusu.

Toplumun büyük bir kısmının payını aldığı 12 Eylül cuntasının kitaplara konu olan binlerce uygulaması vardır elbet. Her biri,  değişik bir öykü Ve bu öyküleri en iyi bilenler de, bizzat bu öyküleri kendileri yaşamış olanlardır. Her bölgede 12 Eylülden yüzlerce acı tatlı  anı kaldı geriye.Yıllar sonra birer hüzünlü anı olarak kalemlere takılır dururlar.Yani o günlerden kalma çoğumuzun birden fazla öyküsü vardır. O gün gülmek yasak olduğu için gülememiştik. Şimdi birlikte gülebiliriz belki.

On bir Eylül gecesi, geç saatlere dek güle oynaya eğlenmiştik. Çünkü nişan törenimiz için gün almıştık. 12 eylülün erken saatlerinde ise bizim evin çevresi tanklarla sarılmıştı.O akşam çok değer verdiğim bir konuğum vardı.Yurt dışından gelmişti ve Türkiye’de de aranıyordu. Askerlerden önce tanıdığı bekçi bir haber uçurmuştu ülke yönetimine askerlerin el koyduğuna dair. Karar vermek durumundaydım. Ya ben ya da konuğum yakalanacaktık. Birimiz teslim olmak zorundaydık. Onu uyandırdım ve kısa bir görüşme sonucunda, onun deniz kenarından köylere kaçıp başının çaresine  bakmasına karar verdik. Ben ise evde kalacak ve teslim olacaktım.

Askeri karargaha beni götürdüklerinde hiç kimse yoktu. Birden kendimi önemseme duygusu belirdi. Öyle ya ilk alınan bendim kocaman kentte. Aradan yarım saat geçmeden alınıp getirilen kişi sayısı geçmişti. Sonraki saatler ve günlerde artık toplanma yerinde binlerle sayılıyorduk. Bir Nato üssünde alı konulmuş, oraya ait bir sinema salonuna tıkılmıştık. Salon hınca hınc doluydu. Sahneyi namaz kılanlara, yaşlı ve hastalara ayırmıştık. Çünkü sahne en tekin ve güvenilir yerdi. Ayrıca da en rahat yer orasıydı.

Toplumun her katmanından değişik insanlar bir aradaydık., Kısacası devlet gibi düşünmeyen herkes alınıp getirilmişti. Tüm oda ve kurum müdürleri, tüm siyasi parti yöneticileri ve belediye başkanları ile odalar ve meslek kurum ve kuruluşlarının yanı sıra, aydınlar, ilericileri, yurtseverler, işçiler, köylüler, esnafla r,memurlar, öğretmenler ve öğrenciler,  hep birlikte,12 eylülün ilk günlerinde yığın yığın göz altına alınmıştı.Her kes endişeli gözlerle birbirine bakıyordu. Derin bir korku ve kaygı belirmişti bir çok kişi de.Günümüz tahmin ve olasılık tartışmaları ile geçiyordu.

Sinema salonunda askeri bir duruş şekli vardı. Yirmi dört saatten fazlaydı ki askerler uyumadan ayaktaydılar.. Salonun, dışında, binanın dışında, alanın dışında, hatta mıntıkanın dışında yüzlerce asker nöbet tutuyordu. Günlerdir yatmamıştı askerler. Uyku gözlerinden okunuyordu. Dışarısı neyse de, içerisi bile, ( yani, sinema salonunun içi bile) tek sıra halinde dizilmiş askerlerle çevriliydi. En büyük tehlike de buydu zaten. Uykusuz kalmış askerlerin ellerinden kayıp yere düşüyordu çoğu kez tüfekleri. Emniyeti açık tüfekler yere düşerken, kimisi aniden patlıyordu düşme ile birlikte. Bu yüzden çoğu kez tehlike atlatırdık. Neyse ki,  o süre içinde her hangi bir kazaya-- iş kazasına-- rastlanılmadı. Daha sonraları sorgulamalara geçildiğinde, artık yavaş yavaş ortalık sakinleşmişti, Askerler dinlendirilmiş,  biraz yatışmıştı. Salonda artık uykusuzluktan tüfekler elden düşüp patlamıyordu. En azından bu bile sevindirici bir gelişmeydi.

Salonda - sanki sahnede film ya da oyun varmış gibi - yüzümüz perdeye dönük oturtulmuştuk. Sağa- sola, yana, öne, arkaya bakmak yasaktı. Yanındakilerle konuşmak, yüksek sesle öksürmek, gülmek ve hatta kımıldayıp ses çıkartmak, yer değiştirmek, oturup kalkmak vs. yasaktı. Tuvalet koridorlarında da askerler bekliyordu, Ellerinde emniyeti açık silahlarla, gün boyu. Askerler de olup bitenleri merak ettikleri için gizlice radyo dinliyorlardı. Bunu kısa zamanda keşfetmiştik.

Tek umudumuz ve haber kaynağımız tuvalet kapısındaki askerlerin elindeki cep radyolarıydı. Onlardan tam olmasa bile kimi zaman haber edinebiliyorduk tuvalete gidip gelirken. Bu konuda organize olduk kısa zamanda. Sıra ile, düzenli olarak gidip geliyorduk. Ortalama, dakikada bir tuvalete gidip geliniyordu. Askerlerin radyolarından edindiğimiz bilgileri bize özgü yöntemlerle ses ve hareket kullanmadan illegal şekilde her kese ulaştırıyorduk.

Ah o zavallı Kürt asıllı askerler, Vanlı Memo hele…Hiç Türkçe bilmediği halde  “vatani görev” ile askere getirilmişti., Kendisine de, nöbeti esnasında Kürtçe konuşan tutukluların şikayet edileceği emri verilmişti..Oysa kendisi de Türkçe bilmiyordu.Kürtçe konuşmak da yasaktı. Ne yapacağını bilemiyordu. Bu yüzden , en iyisi hiç konuşmamaktı. O da, öyle yapıyordu. Memo, nöbet esnasında hiç konuşmuyordu. Aslında onunla iletişimimiz bir tür monologtu. Yani biz Kürtçe konuşuyorduk. Tabi o da anlıyordu, ama konuşmak yasak olduğu için,  işaretle bize yanıt veriyordu. El kol hareketleri ile, anlaşıyorduk. Bazen gece nöbetlerinde – ama bir tek ve yalnızca – benimle konuşuyordu Memo. Çoğu kez acıma duygularını dile getiriyordu. Kimi zaman da,öğüt veriyordu. Nadiren de haber getiriyordu, ama bunu yaparken çok korkuyordu. Askeri yönetimin acımazlığını gözleri ile görüyordu çünkü. bu yüzden kendini riske edip,- yapmak istese bile- kimi şeylerden uzak duruyordu.

Tek eğlencemiz  de, oydu zaten son dönemlerde..Çoğumuz onun nöbet saatlerini iple çekerdik.Bir nebze özlem gidermek içindi herhalde. Bize iyi davranmadığı halde,  ne hikmetse her kes onu seviyordu Belki de kan çekiyordu. Memo kötü de davransa seviliyordu.

Adilcevaz, Bitlisin bir ilçesi. Belediye Başkanı, bölgedeki tek MHP’li belediye başkanıydı. Yaşlıca ve de rahatsızdı.. Ben şahsen tanımıyordum. Bize göre yaşlı sayılırdı.Uzun yıllardan beri politikanın içinde yer almış, hep de, sağ partilerden aday olmuştu. Bu kez de MHP den aday olmuş ve kazanmıştı. Bölgede çoğu kişi, partilere göre değil ama kişilere göre oy kullanırdı. Başkan da kişi olarak tercih edilmişti. Adilcevaz Türk nüfusun da yoğun olduğu bir ilçedir ve merkezdeki Türk vatandaşlar da o dönemlerde anti Kürtçülük propogandaları ile bir araya getirilip MHP ye kanalize edilmişti. Bir tek bu ilçede böylesine bir manzara vardı. Demokratik kurum ve kuruluşlar da kolayca örgütlenemiyordu bu ilçede...İşte Belediye başkanı ile ilk tanışmamız o günlerde oldu.Kısa süre birlikte kaldık ama bir çok şeyi birlikte paylaştık.

Tabi sadece Reis de değildi birlikte olduğumuz. Sivilken birbirimize kurşun sıktığımız ancak içeriye düşünce, birbirimizi anlayabildiğimiz ve de şimdilerde Milletvekili olan Abdurrahim Aksoy da vardı aramızda. O hırçın gibi görünen delikanlı meğer nede sempatikmiş bunu o birlikte tutuklu olduğumuz günlerde ancak anlayabilmiştik.En çok da elli altı kişi için günlük ihtiyaç diye verilen bir teneke suyu onlar namaz kılıyorlar diye yarısını onlara verdiğimiz zamanlar mahcup olmuşlardı. Bizim özünde dine karşı bir mücadelemizin olmadığını anlamışlardı. Onlar dört kişiydi. Sayısal üstünlüğümüzü fırsat bilip onlara karşı –geçmiş alışkanlıklarımız ve de öfkemizi yenemeyip- olumsuz olacağımızı düşünmüşlerdi. Ancak biz öyle davranmadık. Adil ve eşit olmaya özen gösterdik. Hatta -- su dağıtım ve paylaşımında olduğu gibi -- kimi zaman onlara imtiyazlı davrandığımız da oldu. Bu tutumlarımız o arkadaşları etkilemiş olacak ki sonraki yıllarda da dostluğumuz devam etti.

Deniz o zamanlar Halk Eğitim Merkezi Müdürüydü. Onu buraya Milli Eğitim Müdürü Mesut Bayram atamıştı. Reisin sol tarafında Deniz, sağ tarafında da İzzet Kardoğan oturuyordu. Ben ise tam reisin önündeki sırada ve aynı hizada oturuyordum.Denizle İzzet haber topluyor bende özel yöntemlerle salona dağıtıyordum ve yönetim bunu anlayamıyordu. Bir haberleşme ağı kurmuştuk illegal olarak. Bunu biliyorlardı ama bir türlü çökertemiyorlardı.

Bir ara Deniz tuvalete gitmiş ve geri dönmüştü. Bunu biliyordum. Bana   “biliyormusun Latif Türkeş helikopterle kaçarken vurulmuş ve ağır yaralı olarak yakalanmış. Vasyetinde de, beni Adilcevaz’a gömün demiş” deyince, ben şaşırdım. Bu yeni ve ilginç bir haberdi. Türkeş’in henüz yakalanmamış olduğunu biliyorduk. Yakalanmış olması da çok önemli ve ilginç olmazdı. Bu yüzden ben  gayri ihtiyari  Denize dönerek: “Peki niye bir başka yer değil de Adilcevaz. Yani Çorum, Çankırı. Ankara, Adana Yozgat falan varken neden Adilcevaz. ?” diye sordum. Deniz ise her zamanki espirili tutumu ile bana: “Eeeeee. Namuslu toprak” Reisi göstererek de : „Baksana ne namuslu adamlar yetiştirmiş. „deyince, ben haberin  “Asparagas” haber olduğunu anlamıştım. Biraz da Denize kızdım neden asılsız enformasyonlar yaptığı için.

Reis son derece kızgın bir tutumla tepki gösterince, nöbetçi askerlerden azar işitmiş , hatta nöbetçiler tarafından tartaklanmıştı.Akşam Sıkıyönetim Komutan Yardımcısı Yüzbaşı geldiğinde ise Reis şikayet etmişti tümümüzü.Yüzbaşı her akşam toplu tutulduğumuz salona gelir güzel bir ajitasyon çeker giderdi.Bie keresinde bir tutuklu çayların tencerede pişirildiği için , ve de  ( karavana kazanı ) tencereler iyi yıkanmadığı için yağlı çay içtiğimizi, eğer bir olanak varsa bu durumun iyileştirilmesi ricasında bulunmuştu. Bunun üzerine Yüzbaşı : “Peki o zaman siz kendi aranızda görev dağılımı yapın hem siz hem de askerler daha temiz yiyecek ve içeceklere kavuşsun” talimatını verince orada kaldığımız süre içinde her gün dörder kişi mutfak ve temizlik görevi sürdürmek zorunda kalmıştık.1956 yılında nato yardımı programı çerçevesinde Türkiye’ye yapılmış olan gıda yardımından saklanmış yiyecekler yiyorduk. Derisi yüzülmüş iskelet Danaları baltalarla parçalayıp öğle yemeğine yetiştirebilmek için sabahın beşinde işe koyulmak gerekiyordu. Çünkü Dana iskeletleri yirmi beş santim buzla kaplıydı.

Reis, Yüzbaşının çaylara ilişkin olarak verdiği talimattan sonra, elini kaldırarak konuşmak istediğini belirtince, Yüzbaşı da bu isteğini geri çevirmemişti. Çünkü Reis salondaki tek yaşlı tutukluydu. Hepimiz ona göre çok gençtik..Öteki yaşlı kişiler daha önceleri aramızdan alınarak revire götürülmüştü. Demoralizasyon yaratmaya yönelik bir tasaruftu bu.Reis: “Sayın Yüzbaşım benim bir mazuratum var. Eğer mümkünse beni de, bu gençlerin arasından alıp başka bir yere götürün. Bunlar sürekli olarak beni sinirlendirip tahrik ediyorlar. Benimle dalga geçiyorlar.Rica erdim. Beni buradan alın. „deyince, Yüzbaşı da . „Tamam, arkadaşlarla konuşayım, bakalım eğer mümkünse seni de  onların yanına aldıralım” demişti.

Yüzbaşı revirdekilerle görüşmüş, onlar da ciddi ciddi Reisi yanlarına getirmemeleri gerektiğini,Reisin iki kişiyi öldürdüğünü ve katil olduğunu söyleyince – bunu söyleyen de bir Avukat olunca – Yüzbaşı , Reisin bu talebini geri çevirmişti, Ertesi gece Yüzbaşı o mutat konuşmasını yapıp tekrar: “Tümünüz burada Türk Silahlı Kuvvetlerinin güvencesindesiniz. Bir isteği, ya da dileği olan varsa söylesin. İmkan varsa yerine getirelim” deyince, Reis gene ayağa kalkarak Yüzbaşıya : “ Yüzbaşım benim dün sizden bi isteğim vardı acaba bir sonuca vardınız mı. Beni buradan alacaktınız” diye hatırlatması üzerine, Yüzbaşı : “Haaa… Amca ya sen neymişsin meğer. Ben arkadaşlarla konuştum senin katil olduğunu söylediler. Vala kusura bakma, ben bu durumda bu sorumluluğu kaldıramam. Seni oraya aldıramam. Neme lazım, sen orada da bir vukaat işlersen, sonra ne olur” diyerek Reisin isteğini ret  etmişti.

Bunun üzerine Reis, büyük bir tepki göstererek Yüzbaşıya hakarete varacak düzeyde bağırıp çağırdı. Bunun üzerine Reis tek kişilik bir hücreye alınarak zincirle kapatılmıştı. Bir bakıma aramızdan ayrılmış ve bizden kurtulmuştu. Ama konulduğu yer  cezalandırılma sonucu konulduğu bir yerdi.

Çok sonraları, biz duruşmaya çıktığımızda, anladık ki, Reis, hakkımızda suç duyurusunda bulunmuş ve özel olarak da , benim kendisine karşı komplolar düzenlediğimi söylemişti. Reis, Denizin içerde kendisine Türkeş’le ilgili olarak söylediğini yineledi. Yargıç, hiç yüzü gülmeyen ciddi bir kişi olduğu halde kendini tutamayıp Reisin anlattıklarına gülmüştü. Sonra da, Denize dönüp, “İddia edildiği gibi sen Reisi işaret ederek Türkeş’in Adilcevaz’a gömüleceğini, çünkü oranın namuslu bir toprak olduğunu ve Reis gibi adamlar yetiştirdiğini söyledin mi” diye sordu. Yargıç bun iddiayı, Deniz’in kabul etmeyeceğini beklerken, Deniz, yerinden kalkarak, yüksek bir sesle ve kendinden emin bir edayla : “Evet efendim. Söyledim”  deyince, bu kez tümümüz birden, mahkemede kahkaha atmaya başladık.

Reisten dolayı ceza almadık, ama bir çok arkadaşımız yıllarca cezaevlerinde insanlık dışı bir ortamda kaldılar. Çoğu sakat kaldı. Bir kısmı da, ne yazık ki, yaşamını yitirdi. Ben ise, bir ara karar sonucu tahliye olduğum gün hiç durmadan, eve bile gitmeden yurt dışına kaçmayı başarmıştım. Bu kaçış, yılar sürecek bir firari yaşamın da, ilk başlangıcı olacaktı.

latifepozdemir@hotmail.com