Dı dîroka komara Tırkîyê da serhıldana pêşîn a herî mezın û fıre serhıldana Şêx Seıdê Kal e. Dewleta Tırk, Mıstefa Kemal û hevalên wî vê serhıldanê, serhıldanek dînî û feodal nîşan dıdın. Dıbêjın ku Şêx Seîd kesek şêx bû, başverû bû, feodal û alîkarê xelîfe bû. Dıxwest kure Sıltan Evdılhemîf bıke xelîfe, bîne ser text. Dıbêjın ku bı alîkarîya Ingılîzan, dıjî komara nû derketî ye û ne dıxwest ku Tırkîya modern bıbe, demoqrasî çêbe û bı pêş va here. Alîkarê kevneperestan, dıjî modernîyê bû û rejîma komarî nıkarıbû qebûl bıke. Belê dema merıv dınêre hın gotın û kıryarên karbıdestên Tırkan merıv dıbîn e ku ew bıxwe serhıldana Şêx Seîd, serhıldanek mılî dıbînın û gelek jı vê serhıldanê dıtırsın û fıkaran dıkın. Ez dıkarım bı sedan lı vır mînakan nîşan bıdım. Belê ezê yek mînakek bı tenê bêjım, tê xwendevanên hêja qenc fam bıkın ka Tırk dı heqê vê serhıldanê da derewan dıkın anî na?..Serokwezîrê wê demê Fethî Okyar dı meclısê, cıvîna bıdızî da dıbêje:

“Meqseda Şêx Seîd ev e, dı bın hıceta xelîfetîyê da, ku xelîfetîyê bıde kurekê Sultan Evdılhemıd, bı esasî kurdçîtî heye. Jı kevın va Kurdçîyên ku lı vîyalî wîyalî dıgerın û heta nıha nehatıne gırtın alîkarê Şêx Seîd ın û Şêx Seîd dı bın tesîra wan da hereket dıke.” 

Dı pırtûka jı alîyê Kurmay Albay Reşat Halli va hatîye nevesandın û jı alîyê Faık Bulut va hatîye hazırkırın “Devletın Gözüyle Türkıye`de Kürt Isyanlari” da ku ev pırtûk jı alîyê seroktîya tarîxa herbê (Harb Tarıhı Başkanligi) va hatîye nırxandın û tesdîqkırın, dı pela 41`an da nıvıskarê pırtûkê kurmay Albay Reşat Halli dı bın xala hıcûma ser Dîyarbekırê da wıha dıbêj e:  “ Şêx  Evdıla cepeheyê Mûşê gırtı bû û eleqa bajêr dabû qetandın. Vartoyê teslım sıtandı bû û bı alîyê Erzıromê va bı pêş da dıçû. Erxenê hê dı bûyêra Pîran da ketıbû destê ışqîya. Hedefa jı nıha û pê da pıştî teslîmsıtandına Dîyarbekırê  û îlankırına serxwebûma Kurdıstan bû.”

Em lı vır dıbînın ku bı van gotınan tım bêjeyên xwe dı heqê serhıldana Şêx Seîd da derew dertînın. Kesek jı dervayê wan, karbıdest û rêvebırên komara Tırk lı derewînê dernaxe, ew bıxwe, xwe lı derewînê dertînin. Dı her fersendî da dıgotın û hej jî dıbıjın ku Serhıldana Şêx Seıd û serhıldanên dın dînî û feodalî, dıjî moderınîzmê bûn. Lı vır jî dıbêjın ku armanca van serhıldanan serxwebûna Kurdıstan bû. Herkesê ku pıçek dıkare fıkır bıke fam dıke çewa şerê azadîya Kurd û Kurdıstan çewt tê zıvırandın. Ne hewce ye em gelek dırêj û fıre lı ser armanca van serhıldanan û armac çewtkırına karbıdestên komara Tırk bısekının.

Gelo, serhıldan jı alîyê şêx, axa û begên feodal va hat amadekırın an jı alîyê kesên welatperwer û rewşenbîr va hat amade kırın û pêkanîn? Serhıldan bı awayek nelıhevî bê sazûmanî hat çêkırın, an bı alîkarîya sazûmanek bı plan û proxram hat hazirkirin?.. Ez dıxwazım hınek lı ser vî bısekınım.

Kurdên zanyar û welatparêz dı sala 1920`an da, pıştî damezırandına meclısa Tırk, dıtın ku nîyeta vê meclısê, nîyetek vekırî û qenc nîne. Her çıqas Mıstefa Kemal, soz dıda ku tê ev dewleta nû jı Tırk û Kurdan bê holê, dîsa jî dı kıryarên wî da pê dıhısîyan kû kıryarên wî ne li gorîya gotınên wî ne. Gotınên wî ên dı cıvîn û cıvatan da jî dıdan nîşandan ku derdê wî damezırandına dewletekê dı bın hakımîyeta Tırkan da ye. Jı alîyek va dıgot tê dewleta nû jı Tırk û Kurdan bê holê, jı alîyê dın va dıjî temamîya daxwazên rêzan û serokên Qoçgırîyê Seyît Rıza, Alîşan, Elîşêr û ên dın  derdıket û dıjî daxwazên Kurdan bı dızî zanyarîyan dı cıvand, xwe hayîdar dıkır û dıxwest van daxwazan bı temırîne. Hazırîya hereketê Koçgırîyê hê sala 1919`an pıştî cıvîna Amasya, Sêwas û Erzıromê dest pêkırı bû. Ev hazırî dom dıkırın û Mıstefa Kemal dı heqê hazırîyan da xwe qenc hayîdar dıkır, dıjî wan lı çareyan dıgerîya.  Dı sala 1920`an da jî bı çewetek dıjwar dıjî van daxwazan dest bı şer kır û dıxwest Kurdên Qoçgırî jı holê rake. Jı alîyêk va dıgot ku dewleta nû tê jı Tırk û Kurdan bê holê, jı alîyê dın va daxwazên Kurdan bı şıdetê  dıda pûçkırın. Jı bo zanyarên Kurd ev tıştek çewt bû û nıkarıbûn bawerî lı kesê xwedîyê van gotınan bînın. Gelek fêmkırın ku tê ev dewleta nû bı şedadî dıjî daxwazên Kurdan derkeve.

Payîza sala 1920`an, hınek zana û welatperwerên Kurd wek Şêx Seîd, Mîralayîyê ordîya Osmanîyan [alıd Begê Cıbrî, Mebûsê Bılîsê Elî Rıza  Beg û Kemal Fewzî Beg hatın cem hev û sazûmanek damezırandın. Ev sazûman, dı nav Kurdan da xebatek qenc û fıre kır. Bı kesên Kurd wek xwedevanan, teleban, zabıtên nav ordîya Osmanî, gundî û serokên Kurdan ra hevbendî danîn. Ev sazûman dı dû da bû sazûmana  “AZADΔ . Profesor Dr. Manuel  Amenevıq Hasretyan, dı çapemenîya Akademîya Ilmê a Ermenîstanê Şaxê Ilmarojhılatê (Ermenıstan Bılımler Akademısı Dowubılımlerı Akademısı) da dınıvısîne ku sazûmana Azadî dı Meha Gulanê sala 1923`yan da hatîye damezırandın. Em dıkarın bêjın ku ev herdu tarîx jı rastın. Dema pêşî bı alîkarîya hersê şexsîyetên jorîn, bı awayek tengî dı sala 1920`an da hat damezırandın û dı sala 1923`yan da êdî armancên Mıstefa Kemal derheqê Kurdan da zelal bıbû û sazûmana Azadî bı eşkeretî û fıretî lı Kurdıstanê dı nav gel da, jı bo serhıldanek serxwebûna Kurdıstan dest bı  xebatek mezın kır.   

Azadî, jı bo serxwebûna Kurdıstan xebatek gelek hêja dıkır û dıxwest bı serhıldanek tevayî (xasûam - ımûmî) Kurdan azad bıke. Yanî armanca serhıldana Şêx Seîd zelal û eşkere, bê şık û şıbe azadîya Kurdan û damezırandına Kurdıstanek serbıxwe bû. Serhıldanek netexî bû.

Dîsa Mıstefa Kemal û karbıdestên dewleta wî dıbêjın ku Şêx Seîd bı alîkarîya derva a dewletên dın vê serhıldanê kır. Belê nadın ber çavên xwe ku Palo, Pîran dı nıvê welat da cî gırtıne û dı wê demê da telefon ne bû, teknîk jı bınî tune bû. Dı nava van bê çaretîyan da Şêx Seîd dı nıvê welat da bı çî awayî peyvendî bı derva datanî û jı dewletên derva alîkarî dıgırt?.. Helbet mıletek jı bo azadîya xwe serhıldan bıke mıhtacê alîkarîya dewletan ne. Kurd jî dıxwestın ku dewletên cîhanê alîkarîya serhıldana wan bıkın. Belê Indılîzan dı vê serhıldanê da alîkarîya Kurdan nekırın. Ingılîzan lı Iraqê dıjî  Kurdên başûr şerdıkırın û azadîya wan dı temırandın. Heker jı Kurdan ra rastbûna tê lı Iraqê azadîya Kurdan bıdan wan, çımkî Iraq dı bın bandora Ingılîzan da bû. Sırf Ingılîzan vê serhıldanê jı xwe ra qozek qebûlkırın ku dı mesela Mosılê da armancên xwe bıbın serî. Ne dı xwestın Kurd serkevtın bıkın destên xwe, dıxwestın Tırk bıserkevın, belê jı wan ra pırsgırêk derkevın. Bı saya van pırsgırêkan jı Tırkan hınek erêbûna dı mesela Mosılê da bıkın destên xwe. Ev serhıldan bı rastî jı wan ra bû qoz û dı mesela Mosılê da merheleyek qenc gırtın. 

Tırka wê demê lı gorîya xwe serhıldanê xırab nîşan dıdan û îro jî xırab nîşan dıdın. Jı bo serhıldan netewî û pêşverû neyê nîşandan ku dewletên cîhane alîkarîya Kurdan nekın, hıkûmeta Tırk bıryarên bı dızî gırt serhıldanê, serhıkdanek başverû, bıpaşva anîna xelîfetîyê, dıjî modernîzmê nîşan dan. Heta jı destê wan hat vê serhıldanê xırab, feodal û başverû eyan û beyan kırın. Serhılganê ırtca yanî bı baş va zıvırandın, dîndarânîn, feodal û xwestına padîşahî û xelîfetîyê nîşan dan. Dewletên cîhanê jî ketın vê dafıka Mıstefa Kemal û hevalên wî. Demoqrat û komonîstên Tırk ên wê demê jî bı van propoxandayên Mıstefa Kemal û hevalên wî bawerîya xw anîn. Îro jî vê serhıldanê serhıldanek mılî nîşan nadın. Naxwazın bêjın ku ev serhıldan jı bo azadîya gelê Kurd bû.

Dı serhıldanê da hınek Kurdan jî alîkarîya dewleta Tırk Kırın. Hınek Kurdên ku dı salên pıştî serhıldanê da, bı durûyî û fetlûfêlên Mıstefa Kemal hısîyan, dıjî rejîma wî serhıldan kırın an jî jı alîyê rejîma wî va hatın dardakırın. Ema êdî feyde nama bû!.. Van Kurdan mala xwe bı destên xwe xırakırıbûn. Kurdên wek serokê eşîra Pencînaran Cemîlê Çeto, serokê eşîra Jılîyan Resûlê Mıhemed, serokê  eşîra Raman Emînê Perîxanê, serokê eşîra Sırgûcî Kamıl Evênî, serokê eşîra Oxê Necîb,  eşîra [ıromek alîkarîya Tırkan kırın û dıjî Kurdan şerkırın. Dîsa dı vê serhıldanê da Şêx Seîd xwest bı Sımko ra hevbendîyek dane ku Sımko alîkarîya serhıldanê bıke. Belê Sımko pêşnıyara Şêx qebûl nekır û alîkarî ne da serhıldanê.        

Ne Tırk bıtenê vê serhıldanê, serhıldana dînî û fodalî, xırab nîşan dıdın. Hın Kurd, îro jî vê serhıldanê xırab nîşan dıdın, serhıldana jı bo azadîya gelê Kurd nîşan nadın. Serokê serhıldana dawî û herî fıre Apo jî vê serhıldanê, feodal, dînî û dıjî modernîzmê nîşan dıde û dı ıfadeyên xwe da wıha dıbêje:

“Mistefa Kemal dıxwest komarek demoqratîk damezırîne. Dıxwest Tırkîyê modern bıke û komara nû jı Tırk û Kurdan ra mıkemel bıke. Belê Şêx Seîd dıjî vê modernîzmê û komara demoqratîk serhıldanek başverû û feodal kır. Pêşîya modernîzma komara demoqratîk sıdımand. Mıstefa Kemal dı tım perçıqandınên serhıldanên Kurdan da heqlî bû. Çımkî Kurdan bı van serhıldanên xweyên dînî û feodal, pêşîya komara demoqratî dan gırtın.“

Çawa Evdıla Ocalan dıbêje sebebê pêşîsıdımandına komara demoqratık serhıldana Şêx Seîd bû. Belê hê serhıldana Şêx Seîd qênebıbû Mıstefa Kemalê demoqrat (!) qanûna esasî dı sala 1924`an da derxıstı bû û ev qanûn ne demoqratîk bû. Qanûna esasî a ku Mıstefa Kemal dı dema şer da jî derxıstıbû demoqratîk ne bû. Belê jı qanûna 1924`an demoqratıktır bû. Heke ınsanek bı rastî demoqrat be, serhıldanek nake sebebê êsîrîya mıletek. Insanê demoqrat nıkare bêje „~e serhıldan kır ez jî tım heq û huqûqên wê, tım mafên weyên mırovatî jı we dıstînım.“

Cemîyeta Azadî û Şêx Seîdê Kal lı hal û hereketên Mıstefa Kemal û komara nû mêzandın ku tım heqên Kurdan tên ınkarkırın. Şêx Seid, jı mıclısê ra, jı serokkomar Mıstefa Kemal, jı hıkumet û karbıdestên dewleta nû ra naman nıvısî, daxwazên mıletê Kurd pêşkêş kır, belê tu tıştek lı ber çav bı dest nexıst. Kesî guhdarîya nîyaz û awaza wî nekır. Mecbûr ma xwe jı şer ra amade bıkır. Dest bı cıvîn û lıhevcıvandınan kır. Jı bajarek ço bajarên dın  Kurdan agahdar kır ku jı bo heqên xwe dıjî dewleta nû serhıldan bıkın. Dewlet jı kıryarên Şêx Seîd hayîdar bû. Dıxwest berî Kurd xwe amade bıkın, bûyêran derîne û lıhevcıvandına Kurdan bı peşkilîne.