10- Serhildana Osman Bedirxan Beg:

Dema serhildanên Mûş, Bilîs, Wan, Hekarî û Behdînan dom dikirin li Botan jî di bin seroktîya Osman Bedirxan Beg da serhildan çêbibûn. Li hêla Şêrwan, Qapilcewz û Sason jî serhildan destpêkir. Osman Bedirxan Beg van serhildana tev gihaşt hev û serwerîya serhildanê ajot. Emir Osman Bedirxan Zaxo, Imadîye, Merdîn, Midyat û Nisêrbînê ji kir bin destên xwe. Dewleta Osmanî  bi qewetek giran hat ser Osman Bedirxan Beg û di dawîyê da Osman Bedirxan Beg şikest.

11- Serhildana Mîr Emir Elî Beg û Mîr Mithet Beg: Di sala 1899`an da Serhildanek ji

alîyê kurên Mîr Bedirxan Beg Mîr Elî Emir Beg û Mîr Mithet Beg va çêbû. Di destpêka Serhildanê da Kurd bi serkevtî şerê xwe ajotin. Belê ev serhildan jî piştî demek ji alîyê dewleta Osmanî va hat pelişandin. 

12- Serhildana Ibrahîm Paşayê eşîreta Millî û hin serhildanê din: Di dîroka Kurd û Osmanîyan da bi sedan serhildan çêbûne. Heke em temaman li vira binivisînin dawî li van serhildana nayê. Min bi kurtî anî ziman û ez dixwzim hin serhildanên ku berî peşilandina dewleta Osmanî çêbûne bi kurti li vir binivisînim.

a- Di sala 1897`an da li Motka serhildan çêbû.

b- Di sala 1905`an da li Bedlîs, Dêrsim û Beyazîtê serhildan çêbûn.

c- Di sala 1906`da li Erzeromê Serhildan çêbûn.

d- Dîsa di sala 1906`an da li Sêrtê û Xerza serokê eşîra Mala Faro Bişarê Çeto serhildan kir. Bişarê Çeto, ji Ereb, File, Ermenî û Êzîdîyên Kurd jî alîkarî girt û qeweta  xwe xurt kir. Tim bi hev ra bûn yek û dibin rêbazîya Bişarê Çeto`da serhildanek dijwar kirin. Dîsa bi fetlûfêlên dewleta Osmanî hin kesên Kurd bûn alîkarê dewletê bi xayîntîya van Kurdan Bişar di vê serhildanê da şikest.

e- Di sala 1907 û 1908`an da Serokê Alayên Hemîdîyê Ibrahim Paşayê Millî serhildan kir. Ibrahim Paşa feramdarê alayên Hemîdîyê bû û ji aliyê Siltanê Osmanî Evdilhemid va dihat piştgirtin. Ji bajarê Dîyarbekirê heta çîyayê Evdilezîzê, ji Misêrbînê heta hidûdê Berzan di bin destê Ibrahim Paşayê Milî da bû. Belê dîsa jî Ibrahîm Paşa di sala 1907`an û 1908`an da berî meşrutîyeta diduyan serhikdan kir. Hicûmî ser Diyarbekir kir û di dû da hicûmê ser Mosilê kir.. Piştî ji sertexketina Siltan   Evdilhemid ev serhildan hat şikênandin. Sultan Evdilhemîd dîsajî rûmet dida Ibrahîm Paşa. Ibrahîm Paşa kumandarîya alayîyên Henîdî berdwam kir. Siltan Evdilhemîd wî bexişand. Di sala 1908`an da dema meşrîtîyeta diduyan çêbû Siltan Evdilhemîd xeber ji Ibrahîm Paşa ra şand ku bi eskerê xwe va bi gemîyê ecele bê Istenbol. Ibrahim Paşa bi eskerê xwe va çû Şamê ku ji wê jî here ber deryayê bi gemîyê here Istenbolê. Walîyê Şamê hevalbendên azadîxwazên Tirk bû û ne dixwest Ibrahîm Paşa here Istenbolê alîkarîya Siltan Evdilhemîd. Dixwest wî bixapîne, bigre bike zîndanê. Evdirhiman Paşayê Kurd li Şamê xeber da Ibrahîm Paşa ku walî dixwaze wî bigre. Sedem vê yekê Ibrahim Paşa eskerê xwe ji Şamê derxist derva. Eskerê dewletê hicûm dan ser Ibrahîm Paşa. Paşa berê xwe da Çîyayê Şengalê. Belê erebên eşîreta Şemaran pêşî li Ibrahîm Paşa girtin. Mecbûr çadirên xwe danî û dest bi şer kir. Belê paşa nexweş bû û di nav vî şerî da çû ser heqîya xwe. Bi vî awayî zarokên paşa zivirîn Vêranşarê paytextê eşîreta Mili û teslîmî Tirkan bûn. 

f- Di sala  1908à an da li Bexda û Kerkokê bi alikariya eşîreta Berzan û Zibarî serhildan çebû.

g- Di sala 1909`an da li Silêmanîyê di bin rêzanîya MAHMUD Berzencî va serhildan çêbû. Dewletê dijî vê serhildanê mamê Mahmut Berzencî Şêx Merûf kir serokê Silêmanî û bi vî awayî ev sirhildan jî sekinî.

h- Di sala 1909`an da li mintiqa Berzan, eşîreta Berzan, serhildan kir. Serhildan heta Mosilê fire bû. Di dawîyê da ev serhildan jî pelişî.

13- Serhildana Dêrsimê 1907-1908: Dêrsim heta serê qirnê 20àan ji alîyê dewleta Osmanî va nehatibû fetihkirin. Dewleta Osmanî nikaribû hikmê xwe li ser Dersimê bi meşîn e. Dêrsim bac û çemçûra xwe nedida, alîkarîya eskerîyê nedikir, lawên xwe nedişan şeran. Gelê Dêrsimê dewletê nasnedikir. Bitenê Seyit û axayên xwe nasdikirin, himberî wanan berpirsîyarbûn. Sedem vê yekê dewlet dixwest bikeve Dersimê. Dewleta Osmanî  di sala 1907`an da eskerê xwe şand ser Dêrsimê. Sedem vê yekê eşîrên Dêrsimê Heyderan, Koç, Şemikan, Reşikan, Demenan, Aslan Beytan û ên din dijî esker serîhildan. Li hawîdorê Dersimê şerên giran hatin çêkirin. Temamîya sencex û qezayên dêrsimê man di nava şer da. Hicûma eskerê Osmanî feyde neda û bi caran şikestin. Paşayên Osmanîyan dest dîsa bi fetlûfêlên xwe kirin. Serokên eşîretan xelatkirin û wan xapandin, kişandin alîyê xwe. Bi vî awayî vê serhildanê jî peşilandin.

14- Serhildana Bedlîs û Hîzanê 1914: Berî şerê cîhanê ê yekem serhildana Bedlîsê gelek girîng e. Di ser salîya qirnê bîstan da li her alîyê Kurdistanê serhildan çêbûn. Belê ev serhildan hêl bi hêl hatin çêkirin û Kurdan ne bihev ra hereketkirin. Ji 1900 heta sala 1912`an bi dehan serhildan li Kurdistanê ji hev cûda cûda çêbûn. Heke ev serhildanên cûdatî bikariban yekîtîya xwe pêk anîna, bê guman tê bikariyan dewleta Kurdistan dimezirandin. Belê naxapin wek her demî dîsa yekîtîyê nikaribûn pêk bînin û herkes bi serê xwe hereket dikir. Çewan tê gotin „ Her pêxember dua ji umeta xwe ra kirî ye“ her wiha her beg, şêx û axa dua ji xwe û eşîra xwe ra dikir û pêyvendîyên xwe bi eşîreta din ra pêk netanî.

Ji alîyê din va Kurdan rojname deranî, hin sazîyên xwe çêkirin. Di sala 1912`an da dewletê qanûnek deranî ku li Kurdistanê di mehkema da jî kesên Kurd û Ermenî zimanê xwe pêk bînin. Zimanê Kurdî û Ermenî li Kurdistanê bûn zimanên fermî. Di navbera salên 1912 û 1914`an da li Kurdistan mecala serhildanek imûmî hatibû dîyarkirin. Kurdan dixwest ji bin nîrê bîyanîyan derkevin. Sedem vê yeke Kurdan dixwest ku dest danin ser Diyarbekir, Bedlîs, Wan, Mêrdîn, Mosil, Zaxo, Xerzan, Botan, Hîzan, Motkan, Misêrbîn, Midyad, Cizîr, Mefarqin, Sulêmanîyê, Kerkok û  Başqelê û dewletek damezirînin. Emir Bedirxan jî bikin serokê vê dewletê.

Serokên Kurdan li Şêrwanê gihîştin hev û planên xwe çêkirin. Dewleta Osmanî ji planê Kurdan hayîdar bû û gelek kesên ku ji bo vî planî xebatdikirin girt, kir zîndanan. Li Bedlîsê û Hîzanê jî kesên welatparêz ên ku di nava karê serhildanê da bûn girt. Yek ji van kesan jî Mele Selim bû. Mele Selim bi paşîya hespek va girêdan û xwestin bibin Bedlîsê. Gelê Kurd vê ne insanîyê çebûk nekir, isyan kir û Mele Selim azad kir. Girtin ser Hîzanê. Qaymeqam Hîzanê revîya. Berpirsiyarên Serhildanê li gundê Qumaş ala xwe kişandin û xelkê bangî serhildanê kirin. Di demek kurt da gel kêşîya alîkarîya serhildanê û serhildan fire bû. Milet hicûmê ser Bedlîsê kir û esker mecbûr man ketin kela Nedlîsê, xwe di keleyê da asê kirin.  Ji her alî va alîkarên serhildanê zêde bûn. Şex Şabedîn û Seyît Elî jî rêzanîya serhildanê dikirin. Ermenîyan jî alîkarîya serhildanê kirin. Dewleta Osmanî ji Wanê, Erdîşe, Muşê û Erzeromê erkere xwe di bin kumandarîya Ihsan Paşa da şand Bedlîsê. Dema esker gihîşte Bedlîsê Ermenîyan jî peymana nav xwe û Kurdan xirakirin, xwe dan alîyê Osmanîyan. Serhildan şikest û gelek kes hatin dardakirin. Rêzanên Serhildanê Seyit Elî û Şex Şabedin jî hatin dardakirin.

Kamîran Inan û Zeynelabidin Gaydalî nevîyên Seyît Elî û Şêx Şabediîn in. Ew çiqas jî xwe ji dewletê ra sadik nîşan bidin û inkarîya xwe bikin jî, dîsa karbidestên dewletê ji wan ne bawerin. Ew bibin wezîr û xwe ji problema Kurdan dûr bikin, xwe ji dewletê ra şîrîn bikin jî, ew di çavê dewletê da nevîyên Şêx Şabedîn û Seyît Elî ne û xayin in. 

Mezarê Seît Elî û Şêx Şabedin li Bedlîsê li xilazîya Berwarê Bêno bûn. Di dema Edalet Partîyê da rîya ku di Berwarê Bêna da diçû Sêrt û Dîyarbekirê di sala 1968`an da hat firekirin. Goristanê ku mezarê Şêx Şabedin û Seyit Elî li wir bû bi temamî ket nav rê. Hestîyê Şex Şabedîn û Seyît Elî ji we derxistin, birin Hîzan.

Di nav Kurdên hêla Bedlîsê da li ser van her du welatparêzan gelek efsane tên gotin. Kesên wê hêlê qise dikin ku dema Seyît Elî eliqandinê sê caran şerît qetîya yê. Cara çaran Şêx Şabedîn dibêje;  „Birayê min ev qedera Xwedê yê. Pêwiste tu jî qebûl bikî.” Piştî vê gotinê cara qatan şerît ne qetîya ye. Dîsa dibêjin dema qebra wan veda ne ku cenazêyê wan bibin Hîzanê, cesedên wan bi temamî saxlem bû ne û ne rizîyan e. Belê sitûyê Seyît Elî cîyê şerîtê reş û şîn bû ye. Diya min qise dikir ku ew kesê Şêx Şabedîn û Seyît Elî eliqandinê yanî qesabên wan Xwedê êşêk li wan da ye, werimîn e û teqîyan e. Hakimên ku qerarê idaman wan dan e êşek li wan jî da ye di davîya vê êşê da wek kuçikan reyîyan e heta ruhê wan hatî ye sitandin.

15- Serhildana Berzan:  Dema serhildana Bedlîsê çêdibe, Şêx Evdilselam Berzanî jî bi dil alîkarê vê serhildanê ye. Belê di nav Şêx Evdilselam û serhildana Bedlîsê da peyvendîyek heye an na ne zelal e. Dewleta Osmanî ji Şêx Evdilselam fikaran dike. Eskerê xwe li Rewandiz, Akra, Amedîye û Mosilê bi zêdetirî dicîne. Eşîretên Hamewendan, Cef û Dizayî bi Şêx Evdilselam ra dibin yek. Şêx Evdilselam bi konsolosê Rûs ra ê li Mosilê peyvendî datîn e û alîkarî dixwaz e. Eskerên Osmanî hicûm dide ser Şêx Evdilselam. Şêx Evdilselam di vî şerî da dişkê û bi hêla Urmîyeyê va diçe. Li ser serhildan û kiryarên Şêx Evdilselam di bin xala dewleta Iraq, Ereb û Kurdên Iraqê, beşa hereketê Berzanîyan da hatîye qisekirin. Helbet hereketê Berzanîyan û serhildana Şêx Mehmût Berzencî hê di dema Osmanîyan da hatine destpêkirin. Ev serhildan bi piranî li ser erda qismê Iraq û Iranê qewimîn e. Ev serhildan di piştî dema damezirandina komara Tirkîyê da bi awayek zor û giran hatine domandin. Ji bo vê yekê min van serhildanan di bin xala  dewleta Iraqê da nivisand û li ser sekinîm.

Serhildan Qoçgirî:

Heta niha min serhildanên dema Osmanî bi kurtî bîranîn. Dikarin bên gotin ku bi sedan serhildanên Kurdan ên helî ên biçûk di dema Osmanîyan da çêbûne. Mecal nîne ku ev serhildan tev bêne nivisandin. Niha dixwazim bi kurtewayî li ser serhildana Qoçgirî ku di navbera her du dewran da, anî di navbera dewra Osmanîyan û Kemalîstan da çêbûye bisekinim.

Piştî şerê yekem ê cîhanê gelek komel û sazûmanên Tirkan hatin demazirandin. Di vê demê da komel û sazumaên Kurdan jî wek Kurdîstan Tealî Cemîyetî, Teşkîlatê Içtimaîye û ên din hatin demazirandin. Eleqa Kurdistan Tealî Cemîyetî bi kesên Hela Qoçgirî ra jî hebûn û li wê hêlê xebat dikirin. Welatparêz, şêx û axayên hêla Qoçgirî û Dêrsimê li hev civîyan û xwestin pirsgirêka Kurdan çareser bikin.

Belkî hin xwendevanên ciwan nizanibin Qoçgirî li kîjan hêla Kurdistan dikeve. Qoçgirî li hêla rojavayê bakûrê Kurdistan ê. Eşîretên Qoçgirî li ser erdek fire cîgirtibûn û heke gelek ji wan eşîratan hatibine nefîkirin jî, dîsa îro piranîya van eşîretan li ser erda bav û kalan in. Em dikarin bêjin ku eşîretên Qoçgirî di navbera wîlayeta Sêwaz, Erzincan û Dêrsimê da cî û war girtine. Navê Qoçgirî niha Zara ye. Ev qeza û wilayet Qoçgirî (Zara), Maciran ( Imranli), Qoyûlhîsar ( Hafik), Zerenîk ( Ovacik), Germîşex ( Suşeehrî), Refahîya, Deverik (Divriwi), Kemah, Kangal, Kuruçay û Xozat (Hozat) li sinorê Qoçgirî dihatin zanîn û bi temamî 2000 km2 ye.

Elîşan Beg, Elîşêr, Dr. Nurî Dersimî, Misto (Mistefa Paşa), birayê wî Izet û Mehmût, lawên Gulaxa Izet, Nakî û Hesen Eskerî,  Paşo, Mista, Mistefa Axa, Seyît Ebas, Huseyn, Hasan, Ezamet, Takî, Bekoyê Hiseyn û Rifet sewq û idara hazirîya vê serhildanê kirin.

Di roja 01.10.1920`an da di bin seroktîya Alîşêr da bi servegirtina Kemahê û temamîya gundê Kemahê va serhildan destpêkir. Daxwaza serhildana Qoçgiri azadîya Kurdan û serxwebûna Kurdistan bû. Ev hereket du car çê bû. Cara pêşîn ji 26.09.1920`an heta 03.12.1920àan, cara diduyan jî, ji 24.02.1921`an heta 03.06. 1921`an. Di vî hereketî da hukumeta Kurd a muweqez jî tê danîn. Ev hereket jî bi xwînrijandin, malkambaxkirin, nefîkirin. Zîndankirin, dardaxistin, kuştin û welatwêrankirina Kurdan tê peçiqandin. Evîn

Aydar Çîçek di pirtûka xwe bi navê „Koçgirî Ulusal Kurtuluş Harereketî“  û Dr. Nurî Dêrsimî di pirtûga xwe ya „Hatiratim“ da gelek fire li ser hereketê Qoçgirî sekinî ne.