Dewleta Osmanî jı alîyê merıvek va dıhat ıdarekırın. Jı alîyê padîşah va. Mal û mılkê dewleta Osmanî mal û mılkê Padîşıh bû. Edalet jî, qanûn jî, heq û huqûq jî padîşah bû û her tışt jı nav du  lêvên padîşah derdıket. Mıllet yanî tebe`a wek koleyê padîşah bû. Ev padîşahên ku tıştên jı devên wî derdıket jı bo ınsanên lı ser erd û axa Osmanî wek ayata Kur`anê ferman bûn. Carnan padîşahên ruh nexweş, ên dîn û carnan jî ên zarok dıhatın ser text.  

 

Êm dıkarın bêjın ku dîsa jî Kurdıstan dı wê demê da jı nıha azattır bû û  Kurd jî, lı ser erda xwe jı îro azadtır jîyan dıkırın. Kurdıstan eyaletek bû û ev eyalet jı alîyê beg û mîrekên Kurd va bı awayek sencaxan dıhat ıdarekırın.. Bı fermana Padîşahên Osmanî her hêlekê Kurdıstan dıket bın destên mîrek an jî begek. Her mîrek an begek, sencaxek dı bın destê wan da bû û mîr an jî begê sencaxê bûn. Her tışt jı wan dıhata pırsîn. Pıştî demek heke padîşahê Osmanî, jı mîr an jî beg ne razîbûya fermanek dî derdıxıst û hêla ku dı bın destê wî da bû dıda mîrek an jî begek dî.  Bı vî awayî mîrek û begên Kurdıstan dıkır pêsîra hev. Mîrek û Begên Kurdıstan sedem vê sîyaseta Osmanîyan bı hezaran caran bı hev ra şer kırın e û bı dehhezaran ınsan kuştıne . Gelek caran lı ser bostek ax, dı cîyê dıjmın da dıjî hev şer dıkırın û bı hezaran Kurd dıdan kuştın. Ev şerên bırakujî ew dem jî û vê demê jî gelê Kurd bê çare kırın e. Mal û warên wan kambax û wêran kırın e. Dı nav Mîrek û Begên Kurdıstan da her tım û tım şer çêbû ye. Şerên bırakujî jı şerên azadîyê pırtır bûne. Mîrek û begên Kurdan hıngî bı hev ra şer kırın û ınsanan jı hev kuştıne, hewçend bı dıjmınê  xwe ra şerê azadîya xwe û welatê xwe nekırıne, . Hewçend ınsanên Kurd nehatıne kuştın. Ez ne bawerım ku dı vê cûhanê da mıletek hebe wekî Kurdan bırakujî kırıbe û ınsanan jı hev kuştıbe.

 

Bek û mîrekan bac û çemçûra xwe dıdan padîşah an şahê Iranê. Çewan dıxwestın jîyana xwe wısa dıdan domandın. Mıletê Kurd dı karê xwe da bı temamî azad bû. Dıbıstanên wan hebûn û bı zımanê xwe kar û bar, dan û sıtandın, tıcareta xwe dıkırın Heke wê demê dı sîyaseta dewleta Osmanî da asîmîlekırına Kurdan hebe jî, belê wek dema -çewa tê gotın- komara cumhûrîyeta layîq, sosyal û demoqratîk(!) dıjwar û hışk nebû. Dı 600 salên dema Osmanî da Kurd weke 6 salên dema cuhurîyeta demaqratîk da nehatın asîmelekırın. Lı Kurdıstanê hıcrık, medrese û xwendgeh hebûn û bı azadî zcmanê Kurdî fêr dıbûn. Dı salên çıl, pêncî û şêstîyan da jî zarokên Kurd lı hıcrık û mızkeftan bı zımanê Kurdî dıxwendın, fêr dıbûn. ( Mın dı dawîya salên çılî û destp^rka salên pêncîyîn da lı cem mele û seydan pırtûkên Ehmedê Xanî, Melayî Cizîrî û Mela Xelîlê Sêrtî bı zımanê Kurdî bı eşq û kêf dıxwend. Mın pırtûka yekem bı zımanê dayîka xwe Nubara Ehmedê Xanî ku jı bo bıçûkên Kurmancan nıvısabdıbû bı dılek xweş û germ lı ber destê seydayê xweye cî cınet be  rehmetîyê Şêx Bahadînê mala şêxê Hezîn, nevîyê Şêx Mıhemedê Fêrsafê lı  gundê Kırdıkan xwend. )    

 

Ixtılafa dı navbera Kurdan û dewleta Osmanî da pıştî şerê Çaldıranê bı alîkarîya Idrîsê Betlîsî hat derketın. Bı hezaran Kurd nexasım Kurdên Elewî bı alîkarîya Bedlîsê Idrîsî hatın qetılkırın. Jı wê rojê û vırda zılma dewleta Osmanî û komara Tırkîyêyê lı ser Kurdan kêm nebû û zêdetır domkır.

 

Ji wê demê heta îro bı sedan şer dı navbera Kurdan û dewleta Osmanî û komara  Tırkîyê da çebûn e. Hın kes dıbêjın ku 29 serhıldanên Kurdan çêbûn e. Hınkes jî dıbêjın ku ev serhıldan, serhıldanê hêlî ne û serhıldınên umûmî 2 sehıldına ın. Serhıldana Şêx Seîd û serhıldana PKK ê. Herkes bı awayek dıbêje belê kî bı çî awayî bêj e bıla bêj e. Tıştek rastî heye ku bı sedan serhıldan çêbûn e. Helbet ev serhıldan jı alîyê yekîtîya gel va çênebûne. Jı alîyê mîrek begleran va, jı alîyê şêx û seyıdan va çêbûne.

 

Şerefxanê Bedlîsî dı Şerefnamê da dınıvîne ku gelek caran Mîr û Begên Kurdan dıjî dewleta Osmanî serhıldın kırıne. Belê ev serhıldan bı pıranî jı bo mafê mîr û began bûne. Heke hınek jı van mîr û began xwestıbın dewletek Kurd damezırînın jî, belê nıkarıbûne yekîtîya xwe pêk bînın. Jı bo her mîrek bı serê xwe hakımtî kırîye û bıtênê xwe azad dîtî ye, fermandarîya mîrê dî qebûl nekırıye û bı wan ra nebûye yek.

 

Şerefxanê Bedlîsî dı Şerefnamê da dı pela 66’an da lı ser ne yekıtîya Kurdan wıha dıbêj e; „Eger rewşek Kurdan a xırab hebe, ew jî ev e ku kesek jı kesekê dın  ra serî natewîn e. Jı hev ra nayên ber kemendê  û her wekî lıb û lıb herkes fıkır û serbılındayîya xwe  dıke. Bı hev ra fıkra  bı serbılındayîya  mışterek nakın, pışta hevûdu nagırın û nabın yek. Dı derheqê vê rewşa wan a nebaş da, mamoste zana Mewlana Se`deddîn ku mamosteyê (muderrıs) Sultan Murat Xan – Xwedê jê razî be -  dı dîroka bı Tırkî  da ya bûyêr  serpêhatîyên Osmanîyan  a bı îbareyên payeberz û xweşık  nıvısandîye, lı ser Kurdan jî sekınîye û dı derheqê karekter û eefırandınîya wan da wıha dıbêje:

 

 „Ker Kurdek bı xwe , bı serê xwe lı gor kêfa xwe a la jîyana ferdîtîyê bılınd kırîye û dı nav wan  çîya û gelîyan da  bı serbestî dıjî. Eger em warê yekgırtın , hemfıkırî û hevkarîya  wan a bı hev ra bınêrın, em dıbînın ku tenê  dı kelîme-î şehad da, ya ku dı Mısılmanîyê da  yekîtîya Xwedê îfade dıke nebe, qet lı ser tıştekî dın tıfak dı navbera wan da tune,“

 

Bı  rastî ev gotın berî çend sed sal hatıne götın. Belê îro jî mana xwe qed tıştek wında nekırıne. Ev gorın îro jî jı me ra taze ne. Jı bînî kevnebûn bı wanan ra tune. Ez nıkarım tıştek dın lı ser van gotın û bêjeyan zêdebıkım.

 

Şerfxanê Bedlîsî dı Şerefnameyê da dınıvısîne ku gelek mîrek û begên Kurdan wek Zekerîya Begê kurê Zeynel Beg, Bayram Beg, Xan Ebdal, Emır Şerıf, Mıhemed Beg û gelek Beg û mîrên dın dıjî dewleta Osmanî serhıldan kırıne. Jı xeynî van serhıldanên bıçûk gelek serhıldanên gırîng jî dıjî Osmanîyan hatıne pêkanîn. Em dıkarın van serhıldanan bı kurtî bınıvısînın.

 

1)   Serhıldana Avdırhman Paşa : Evdırhman Paşa dı sala 1788`an da dıbe serkarê mîreka Baban. Dıjî dewleta Osmanî lı alîyê Bexdayê serhıldanek dıke û eskerên Osmanîyê dışkên e. Dewleta Osmanî jı alîyê fetlûfêlan va gelek hosta bû. Nıhêrîn ku bı şerê çekdarî zerar dıbînın, dest avêtın rîyek hêsatır. Bı rışwet û bertîlan bırayê Evdırhman Paşa xapandın. Evdırhman Paşa, bı xîyanetîya bırayê xwe Xalıd Paşa jı ber Osmanîyan şıkest.

 

2)   Serhıldana Ahmed Paşa : Ahmed Paşayê kurê Evdırhman Paşa, dıkeve şûna bavê xwe Evdırhman Paşa. Dı sala 1812`an da serhıldan kır. Belê dı dawîyê da ev serhıldan jî hat perçiqandın.

 

3)   Serhıldana Kurdên Zaza : Kurdên Zaza dı sala 1818`an da lı mıntıqa xwe serhıldan Kırın. Lê belê bı ser neketın.

 

    4) Serhıldanên Hekarî, Sıncar, Dîyarbekır û Tur Abıdîn: Dı navbera salên 1826-1839`an da lı hêla Hekarî, Xerzan, Sason, Dîyarbekır, Sıncar û Tur Abıdîn serhıldanên cûre cûre çêbûn. Dı van serhıldanan da Kurd şıkestın. Dı serhıldana Xerzan da zabıtê Elman von Moltke ku paşî dıbe mereşalê sereskerê bı temamîya Elman. General von Moltke dı pırtûka xwe ya bı navê „Unter Halbmond“ da  fesla vê serhıldanê û zılmîya Hafız Paşayê Osmanî dıke.  Nıha em lı vıra çend gotınên Mereşal Helmut von Moltke ku dı pırtuka „Unter dem Halbmond“ da gorîye bînın zıman.

 

„Çîyayê Xerzan, 4 ê Hezıranê  sala 1838“

“Dora rojê em zû hatın meqerên nû ku lı ber gundekî bû. Em tev lı ser kanıyek  dı cîyek gelek xweşık, lı ber hewzek (bırkek) bı menzereyek xweşık, dı nav darên goz, fêkî û çîyandınan da, ku lı ber rê bû sekınîn.  Meqerê meyên nû lı ser vê kanîyên bû. Lı ber vê dîtınê vê menzereyê, em tev ketın nav heyecanek.Kanî lı ber gundek bû. Derhal agır berdan gund û  gund şewıtandın. Mın xwest ku ez dıjî vê şewıtandına gund fıkra xwe jı rêbazan ra bêjım. Kesên ku dıjî me şer dıkırın helbet dıkarın bıhatan cezakırın. Belê ew kesên ku teslîm bıbûn û dı gund da mabûn pêwıst bû nehatan cezakırın û mal û xanîyên wan nehatan şewıtandın. Heke mırov ezîyet bıde kesên bê guneh meırv nıkar e jı nava vî karî derkev e. Me hê bîhna xwe dernexıst kumandar emır da ku topçî lı wê bımînın û eskerên peya berê xwe bıdın menzîla emır nîşandanê. Eskerên peya derhal ketın rê. Bı qasî 15-20 gundên lı ser rîya me agır berdane wan û temaman şewıtandın.  Em ketın Gundê Papûr ku dı gelîyek nav çîyan da bû. Kesên vî gundî, jı gund derneketıbûn. Gundî bı pıranî lı serê banên xanîyên xwe yûn ku banrastbûn sekınîbûn. Hê em jı wan dûr bûn bı  sîlehên xwe lı me xıstın û bangî me kırın: Em dıxwazın sirf bêne nezîk. Em hayîdar bûn ku Hafiz Paşa dı vî gelî da, dı vê  hereketê xweyê resmî da gelek zeyî`et da ye (Gelek kesan û melzeman wındakırî ye.). “    

 

 “Gund bı qasî 200 lıngan –gavan- bılınd lı ser lıngên zınarêk bılınd bû.  Lı ser pırsa Mehmet Paşa mın teklîf kır em dıbın parastına sîlehên nîşancîyan da  jı alîyê çepê va lı gund bızıvırın, pışta xwe  bıdın gırıkên bıçûk û daran, ku me jı reşandına berıkan bıparêzın û em jı paşîya zınarê bılınd va bı zınar va hevraz bıbın û bı vî awayî ji jorê gund va hıcûmî gund bıkın ku reva gundîyan gav bı gav bê asêkırın, nexwe dora rojê dîsa emê mecbûr bımînın bı gundîyan ra şer bıkın. Nîşancî bê gotın hema çone bı pêş va ku cîyê xwe bıgırın, dı eynî demê da kesên jı gund derketıbûn revîyabûn xwe avêtıbûn serê çîyan,  jı serê  bılındayîya çîya va jî me dan ber tıvıngan. Belê ev ne tıştek gelek gırîng bûn û tesîra wan zaf lı ser me nebû. Dı demek kın da me lı jorê lı serserê gundûyan cî gırt. Jı serê banên xweyên rast wek  tavîya xılorıkan berık lı me barandın û bı tırs û xof dîtın ku rîya jı gund derketına wan hatî yê  asêkırın. Dı vê demê da eskeran bı “Allah, Allah” berjêrî hıcûmê ser gund kırın û ketın gund. Kî kete ber wan bı sıngûyan kuştın ên dın lı rîya jı gund derketınê dıgerîyan û vîyalî wîyalî bazdıdan. Jı ber ku ez çend roje jı westîyabûnê bê hal û qewet mabûm, nıkarıbûm bı rê va herım, mın vê menzeryê lı ser pışta hêstırek-qantırek- temaşe kır. Xanî heta devê derî tıjî eşya û fıraq bûn. Ez texmîn dıkım ku ev fıraq û eşyayên han gundîyên ku jı gundên xwe revîya bûn anîbûn vî gundî. Eskerên ku dıketın nava malan bı tûren tıjî fıraq û tıştan va bı paş va dıhatıtın. Eskerek suwarî  bı dılek xweş jı mın rıcakır ku ez hespê vî bıgrım. Heta cêbık û tûrıkên xwe tıjîkır mın hespê wî gırt. Belê sekna lı vî gundî talûke bû. Kesên revîyabûn, jı serê çîyan bı tıfıngan lı me dıxıstın. Kolaxa lı tenışt mın bû û berîkek lı destê wî ket. Mın hêstıra xwe da axayê xwe ku bıkarıbe zû xwe dûr bıke. Merıv mecbûr bû xwe bı de ber dîwar û bı dıwar va zelıqîne. Bı vî awayî dıkarıbû xwe bıparêz e. Dı gund da jı xanîyêk bı tenê bı tıfıngan lı medıxıstın.  Dı xanîyên dın da tev hatıbûn kuştın, hatıbûn bê zerarkırın. Belê xanîyêk berxwedan dıkır û çar- pênc sıet eskeran acız kırın û teslîm nebûn. Serokê van kesan bı bayreqa xwe va lı dev pencerê xwe dırêj kır û berık barandın.. Ewî dızanıbû ku jê ra tu bextdan û bexışandın nîne û hevîya bexışandınek nedıkır. Lı ser vê erda cîhanê cî jê ra nema bû û xılazbûna wî tunebû. Ewî  dı nav vê bê hêvîtîyê da dıxwest kuştına xwe bı bıha bıke, xwe erzan nede wındakırın. Dı pencerê da vîyalî, wîyalî berıkan reşand. «  

 

 «Dı vê dema da mın  baz da çûm cem Hafız Paşa ku ewî emrê vê qetlîamê da bû û lı bınê gırıgek bıçûk şer temaşe dıkır. Eskeran  kesên êsîr gırtıbûn, bırîndarên dı nav xwîna xwe da dıgevızîn, jın û mêrên bırîndarên ku dınalîn û dıkalîn...  Kesan, guh û serên jêkırî ên dı her emrî da,  bebekên tefal û zarokên bêmecal, pîr û kal tanîyan, teslîmê Hafız Paşa dıkırın û lı gorîya wanan jı 50 heta 100 kuruş dıstandın. (Dema merıv lê dınêrê ku qîmeta serê Kurdek  jı 50 heta 100 kuruşa ye. Jı vê zalımtîyê û wê da tıştekî dıjwartır heye ?....  K.Ö), Mühlbach bırîna hınek bırîndaran şûşt û pêça. Bê dengîya kedera Kurdan, bê ûmûdîya jınan kezeba merıvan dıperıtand, dılê merıf perçe perçe dıkır. »

Çav kanî : Unter dem Halbmond- Erlebnısse ın der altten Türkeı 1835-1839, Helmut von Moltke. Pel 261-264

 

4)   erhıldan Mehmed Paşayê Rewandızî : Dı sala 1830'yan da dı bın rêzdarîya mîrê Rewandızê Mıhemed Paşa da serhıldana Rewandızê destpêkır. Gelek bajaran kır bır fermana xwe. Lı hınek sencaxan mîr û walîyan anî ser hukmê. Bı navê xwe xutbe da xwendın.  Sîlehan da çêkırın. Dewleta Osmanî jê gelek fıkırın dıkır û jı bo serhıldana xwe fıretır neke paşayî da ye. Belê ew nesekınî û serhıldanê fıretır kır. Dewleta Osmanî  bı 40 hezar leşker ço ser Mıhemed Paşa. Şervanên Mıhemed Paşa kışîyan çîyan û dıjî ordîya Osmanî şerên dıjwar kırın. Dewleta Osmanî jı bo xwe jı êrîşek qewettır û dıjwartır ra amade bıke bı paş va kışîya. Mımed Paşa vî jı xwe ra fersendek dît û hıcûm da ser Iranê. Hınek bajarên Iranê teslım sıtand. Mıhemed Paşa bı vî hereketên xwe kete nav xetayek gelek mezın. Dıjî Mıhemed Paşa dewleta Osmanî û dewleta Iranî bûn yek. Serhıldana Mıhemed Paşa dı sala 1837`an da pelışandın. Dewleta Osmanî Mıhemed paşa bı xapandın bıre Istenbolê û lı wîr bı bûyêrên xweyên tarî wî da kuştın.

 

5)   Serhıldana Mîr Bedırxan Beg :  Sala 1828 – 1829’an  dı şerê Osmanî û Rûsan da Mîr Bedırxan Beg esker neda dewleta Osmanî û vê dewletê qebûl nekır. Mîr Bedırxan Beg bı serê xwe hereket kır. Jı xwe ra esker da hev, orduyek hazır kır. Xutbeyê lı ser navê xwe da xwendın. Dı nav Mîr û begên Kurdan da lıhev hatınekî çêkır. Dı nava mîrê Hekarî, Wan, Hîzan, Mûş, }ers û Erdelan da yekîtîyek pêk anî. Jı }ersê heta Mosılê, jı Mêrdînê heta Urmîyeyê yekîtîya Kurdan danî. Dewleta Osmanî dı sala 1836`an da bı çewetek gelek gıran hıcûmê Cızîrê kır. Şer dı navbera Osmanî û Kurdan da bı dıjwarî destpêkır. Dı sala 1940`an da  welatek mezın û fıre dı bın qontrola Mır  Bedırxan Beg da bû. Serxwebûna xwe beyan kır û lı ser navê xwe pere da çêkırın. Kurd bı ser ketıbûn û sexwebûna xwe ılan kırıbûn. Nexapın tam dı vê domê da serhıldana Nestûrîyan destpêkır. Mîr Bedırxan ma dı nav du agıran da. Berxwedan dom dıkır. Eeskerê Mîr Bedırxan lı her hêlî serkevtın dıstandın. Dı sala 1847`an da dewleta Osmanî  bı sed hezar leşker  va hıcûmê ser Mır Bedırxan Beg kır. Hın mîrekên Kurd lı Mır Bedırxan Beg xayîn derketın û terefê Osmanîyan gırtın. Bırazê Mîr Bedırxan Beg jî dı nav xayînan da cî gırt. Bırazîyê wî Yezdanşêr seresker (kumandar) bû û bı eskerê xwe va alîyê Osmanîyan gırt. Sedem vê yekî cîgırtına eskerê Mîr Bedırxan Beg qels bû û mîr şıkest. Dewleta Osmanî wî nefî Şamê kır û Mîr Bedırxan Beg dı sala 1868`an da lı Şamê ço ser dılovanîya xwe.

 

6)   Serhıldana Yezdanşêr: Ew kesê ku dı serhıldana Mîr Bedırxan Beg da xayîntî kır, xwe da alîyê dewleta Osmanî dît ku dewletê îşê xwe pê da kırın û wî avet goşeyek. Yezdanşêr dît ku wek kevırê avdestê hat emılandın. Soz û bextê ku dabûnê Yezdanşêr, Osmanîyan wek hercar nanîn cî, lı ser soz û bextê xwe nesekınîn. Yezdanşêr dı sala 1854`an da serhıldan kır. Yezdanşêr Bılîs, Sêrt û Mosılê teslım gırt. Fırıngsız û ınglîzan alîkarîya dewleta Osmanî kırın. Konsolosê Inglîz ê Mosılê Yezdanşêr xapand  û wî kıre faqa Osmanîyan. Osmanîyan wî gırttın şandın Istenbolê. Bı vî awayî ev serhıldan jî şıkest.

 

      8) Serhıldana Sason: Dema Osmanî xwestın temamîya Kurdistan bıkınbın destên xwe, ketın tım hêl û bajaraên Kurdıstan. Xwestın Sason jî bıxın bın darê xwe. Belê Kesên Sason tım xwe azad dîtıbûn û hakımîya bîyanîyan nıkarıbûn qebûlbıkın. Gundên Sason xwe gıhaştın hev û dıjî Osmanîyan ketın çîyan dest bı şer kırın. Ev serhıldan gelek dom nekır û jı alîyê Osmanîyan va hat tefandın.

 

      9)   Serhıldana Muş, Bılîs, Wan, Hakarî, Botan û Behdînan: Dı sala 1878`an da lı Mûş, Bılîs û Wanê serhıldan ccêbû. Dı demek kın da ev serhıldan fıre bû û lı Hekarî, Behdînan û Botan jî destpêkır. Serhıldan bê serî bû. Belê lı her cî bı serê xwe dıhat pêk anîn. Serokek ku serhildanê bıde hev û yekîtî qêke nebû. Sedem wê bê serîtîyê ev serhıldanên cûre cûre jî hatın perçıqandın.