Gelê Kurd, ji zilm û zordarîya dewleta Tirk gelek kişand. Ev zilm û zordarî bê sînor bû. Nê ku tenê alî tadê û heqaretê da, alî mirovatîyê û ehlaq da jî sinôrê wê tune bu.

Zilma ku salên borî li gundîyan dihat kirin, ji bo wan ji mirinê bêtir bû. Di wan deman da her gundîyek dixwest were kuştinê, bese ku ew zilm û zordarîya bêwijdanî li ber çavê jin û zarokên xwe û ciranên xwe nebînin.

Polês û leşkerên Tirk jî vî zayifbuna gel dizanibun û bi vî warî tade û exaretên xwe gorî wê zayifbunê eyar dikirin. Ev tade û zilma gündîyan ji destê dewletê dikişand, heta îro jî ji teref ronakbîr û nivîskarên Kurd va zêde nehatin rojevê û nivîsandinê. Ev wek piçuk tên ditin, carcaran wek bi henekî di sohbetên taybetî da tên ziman. Piştî ken û henakan şunda jî tên ji bîrkirin.

Yên ku zêde tên rojevê, ew jî işkence û tadêyên heps û zîndanan û tiştên sîyasînin.

Ji bo sîyasetê ev tişt muhîmin, gere neyên ji bîr kirin, lê belê yên ku îro wek mîna henek tên dîtin û em pê kenû henekên xwe dikin, gere ew jî werin nivîsandin, ku bila zarokên Kurd bizanibin, gelê Kurd di bin zilm û zordarîyek çawa da derbas buye.

Ji ber wê yekê ev zilma ku ez lê bume şahid, heta ku tên bîra min ezê binivsînim. Lê nivîsandina min tenê ne bese, ez dixwazim yên ku di gunda da mezinbunbe û vê zilmê bi çavê xwe dîtine, bila ew jî binivsînin ku, ew ji romannivîs û çîrokvanên me ra bibin bingeh.

Dema ku ew tade û exaretên ku gundiya didit tên bîra min, bi rastî ez jî dikenim, lê wexta ku mirov tîne ziman, ji gelek teorîyên sîyasî zêdetir tesîrê li mirova dike, bi taybetî li ser zarokan, zarokên li dervayî welat dijîn. 

Piçuktîya min di gunda derbas bu. Hatta ku roja min dest bi mektebê kir, kelimeyek tirkî nizanibum, lê haya min ji kurdayetîya min jî tunebu. Min jî wek mîna mezinan dizanibu ku ez li Tirkîyê dijîm. Dîsa weki mîna mezinên gund qasî ku  ki ji cendirmên Tirk ditirsîyam, ji ezraîl neditirsîyam. Ezrail, kingê ku di gunda yek bimirîya diket bîra me, lê cendirmên Tirk her roj di bîra me da bun. Ji ber wê yekê jî wexta serê cendirmeyek, yan jî cemseyek esker ji jêrî gund va xuyabikira, mezin û piçuk, me hemûyan berê xwe dida çîyê û hatta ku dikaribun, direvîyan. Me sebebê reva xwe jî nedizanibu. Hemu kesên ku direvîyan yek tiştek dizanibun, ew jî, kî têketa destê leşkerê Tirk tade û exaret didît û bîla bê sebep dihat işkencekirin.

Me di gund da bi zimanê xwe yê zikmakî xeber dida, lê haya me ji qedekirina wî jî tune bu. Me herderê wek mîna gundê xwe dihesiband, haya me ji cîyekî din jî nebu.

Çîrok û kilamên ku li ser Şêx Said, Yado û yên teref deweletê da hatibun dardakirin û kuştin, me jî guhdarî dikir û di dilê xwe da li pişta wan jî derdiketin, lê sebebê şerê wan û dewletê jî zêde fêm nedikir. Şerê navbera wan û dewleta Tirk da derbas bibu, me wek mîna şerê navbera eşîran fêm dikir. Ji ber vê terefdarîyê jî hemû mirovên dewletê jî bo me wek dijmin dihatin hesibandin. Gerçî me xêncî leşker û mamostêyên mektebê tu mirovek devletê jî nedidit, lê ji bo naskirina dewletê ew tenê jî ji bo bes bun.

Di piçuktîya xwe da ez gelek caran rasti zilma dewleta Tirk hatim, lê ji wan duh hava tu car jî bir nakim. Ya yek, ez hê haft yan jî heşt salîbum, meha gîha çinînêbu. Ber bi nîvro çawa ku çend cemseyên eskêri ku ji durva xuyakirin, di nav gunda wek fizilduman çêbu, bu qêrîn û gazin. Kî ji mala xwê derdiket, bi lez û bêz berê xwe dida çîyê. Serê xwe dikir ber xwe, li paş xwe mêze nedikir û hatta jê bihata direvîya.

Çawa ku em pê hesîyan, wek zarokên gund me jî bi hevra xwe da pê mezînan û revîyan. Hinekê me bê sol û bi lingê pêxasî, hinekên me jî bi kiras û derpê... Nav pênc deqeyîda di nav gund da bi navê mêrtîyê tu kes nema. Gund vala bu. Yên ku revîyan ji xwe ra newal û mixare kirin mesken, hatta ku cemsê eskerîyê ji gund derketin û berê xwe dan bajêr. Hinekân çuyina cemseyan jî bawernekirin, bi şevan li derva man.

Ya duduyan jî bi salan şunda, carek din cemseyên eskerî bi şevda avêtibun ser gund, der dora gund girtibun û tu kesek ji gund dur neketibu. Bi destê sibê hemu gundî, bi jin û zarokan li bin gund, mer li alîki avê, jin jî li alikî avê hatibun rêzkirin. Li der dora mêran esker ref biref sekinîbun, tivingên wan di destê wan da û tilîyên wan jî li ser tetikên tivingên wan bun. Mêr hemû tazî û rut bun. Berê wan ber bi gund, ber bi jinan bun. Wê rojê hemû mêrên gund ji sibê hatta êvarê, li ber çavên jin û zarokên xwe bi gelek qeydeyan zilm û heqaret dîtin.

Li ser van her du rojan di gunda gelek tişt hatin gotin, li ser van gotinan gelek mêr û jin ji hev xeyîdîn, gelekan bi hevra qilf û henekên xwe kirin.

Kingê ku dewleta Tirk were rojevê, ji bo zilm û zordarîya wê, ew tiştên ku serê gundîyan da derbas bibu, yek û yek tên ziman. Ez jî di salên 80'î da ketim hepsê, min gelek işkence jî dît. Ew işkenceyên ku min dît, îro yek o yek nayên bîra min. Lê ew zilma ku li gundîya dihat kirin, min jî di piçuktîya xwe da dit, ez wê zilmê tu car ji bîr nakim. Kingê ku hevalekî xwe yê gund bibînim yan jî behsa gund li ba min were kirin, ew zilma ku gundiyan didît, wek mîna şerîda filmek ber çavên min da derbas dibe. Ji bo wê jî ez dixwezim derheqê her duh misalên ku min di jor da bi kurtayî bahs kir, rojên pêşîya me, bi frehî binivsînim...

25.01.2006

ikramoguz@navkurd.net