Çendê hanê di qenalekî televîzyona Tirkî de (TRT 2) li ser Kerkûkê bernameyekî hebû. Yên axaftvan bi yekdengî behsa Turkmeniya Kerkûkê dikirin û her weha hin navdarên Turkmen(!) jî didan nasandin. Di navberê de, hema tenê bi nav be jî, navê Riza Talabanî derbas bû. Bi gor gotina wan Riza Talabanî bi eslê xwe Turkmen bûyî û dema xwendina xwe ya li Stenbolê gelek helbestên Tirkî jî nivîsandiye.

Bêguman, ev yeka bala min kişand. Ev Riza Talabaniyê behs dikirin, ne Şêx Riza Telebanî be? Nizanim bi navê Riza Talabanî nivîskarekî din heye, an na? Eger tune be ev Riza Talabaniyê ku behs dikirin, Şêx Riza Telebanî bi xwe bû.

Ji mêjweye dixwest im ku li ser Şêx Riza Telebanî binivîsînim. Em di civînekî Tîrojê de li ser vê yekê jî axivîbûn. Bernameyê TRT ya li ser Kerkûkê bû sedema vê nivisê.

Belê, TRT li ser Tirkî nivîsandin û jiyana wî ya li Stenbolê, rast digot. Bi rastî li Stenbolê çi kiriye; xwendiye nexwendiye nizanim. Lê Şêx Riza Telebanî, piştî ku li Kerkûkê medrese kuta kiriye, ango di xortaniya xwe de, bi qasî du sala li Stenbolê jiyayî. Her weha helbestên Tirkî ya Şêx Riza Telebanî jî hene û ev helbestên wî li dîwanekî wî de jî hatine çapkirin. Le li Turkmeniya Riza Talabanî de bila rawestin; Ew Kurd e; Soran e û wekî ku Tirkî nivîsandiye, bi Kurdî û Farisî jî nivîsandiye.

* * *

Jiyana Şêx Riza Telebanî jî jiyanekî balkeş e. Ev balkeşî jî, halê wî ya feqîriyê ya di nav zengîniya wî de ye.

Şêx Riza Telebanî di sala 1842'an de li gundê Çirîxê ku bi ser nahiya Çemçemala Kerkûkê ye hatiye dinê. Nahiya Çemçemal di sala 1965'an de ji alî Sedam ve, ji bo demografiya Kerkûkê xîra bibe û hejmara Kurdan di hijmartinan de kêm derkeve, ji Kerkûkê hatiye veqetandin û bi ser Sileymaniyê ve hatiye girêdan. Çemçemal û gundê Şêx Riza Telebanî, niha di resmiyetê de bi ser Muhafaza Sileymaniyê ve ye.

Şêx Riza Telebanî, ji eşîra Telebanî ye û bavê wî Şêx Ebdurehmanê Telebanî jî şêxê Qadiriyan e û her weha serekeşîrê Telebaniyan e jî. Şêx Ebdurahman yekî maldar e. Di bin hukmê wî de gelek murît û gund û gundî hene. Lê çavê Şêx Riza Telebanî di mal û mulkê bavê xwe de nîne. Meyla wî piranî li ser xwendinê ye. Yekî pir bi ken e jî. Ewil xwendina xwe li medresa Kerkûkê tewaw dike. Piştî wî, di 25 saliya xwe de tê Stenbolê û bi qasî du sala li Stenbolê dijî.

Dema ew li Stenbolê ye, bavê wî rehmet dike. Birayê wî yê mezin Şêx Elî Telebanî, dest datîne ser mal û mulkê bavê xwe û ji mîrata wî tu par nade birayê xwe. Li ser vê yekê Şêx Riza Telebanî jî piştî vegera Stenbolê tê li Koysencaxê cîhwar dibe û çendekî li cem xalên xwe dimîne. Ji wir jî bêmecal vedigere Kerkûkê û dest bi rênçberiyê dike. Maldarê malbatî Şêx Riza Telebanî, ev car rênçberiyê murîdên xwe dike.

Ji dîwan û helbestê Şêx Riza Telebanî diyar e ku, ew ji vê yekê, ango ji rênçberiyê ne eciz e. Her weha rênçberiyê ji xwe re firsendekî dizane û halê gelê Kerkûkê baştir fam dike:

"Min xweş tê ji ber cewra bira û lomê qewm,
Sed car xerîbiyê bibim muflîs û meflûk.
(...)
Şahî ku nebe, emê derbas bin bi feqîrî,
Bo ehliyê qenaet ji pîlawê xweştire dendûk."

Helbest nivîsandina Şêx Riza Telebanî piştî xortaniya wî destpê dike. Dema helbest nivîsandina wî, her weha dema mexduriya wî ye jî. Ew di vê demê de ne tenê mexdûriya xwe, bi taybetî mexdûriya gelê Kerkûkê jî dibîne. Her weha pê dizane ku, sedemê ev mexdûriya gelê Kerkûkê, malbata wî bi xwe ye jî. Ev dijberiya malbatî ya Şêx Riza Telebanî, vedigere dijberiya hemû şêx û began. Ew di gelek helbestên xwe de, hem dijberiya malbata xwe, hem jî dijberiya şêx û began dike:

"Qehpejineke mamê min î dewletî şidadî heye,
Ta'lê ya rehber û bextê wî xwedî dadî heye,
(...)
Ev hemû gênc û xezna wî heye, hela hê teresê,
Ne hewa cûd û ne mêla kerem û ne dadê wî heye"

Şêx Riza Telebanî, li dijî zordariyê jî radiweste. Ew di peyvekî xwe de weha dibêje: "Tu xwedanê şûrek î tuj, ez ê zimen im. Cudayiya  navbera her du, mîna erd û esmên e." Ji vê gotinê jî diyar e ku, şûrê Şêx Riza Telebanî, zimanê wî ye. Lê bi rastî ew, zimanê xwe jî xweş xebitandiye. Heta welê xebitandiye ku, yên niha ji wî re dibêjin Turkmen e, bersîva wan jî dide:

"Her dengê keranê û şepûrê Cengîz dike xan,
Ahengê biçûk ya merivê pîr li wextê san."

Wekî me di serî de got, Şêx Riza Telebanî yekî bi henek e jî. Ji ber vî aliyê xwe ya mîzahî, di dîwana xwe de cîh dayiye gelek helbestên mîzahî jî. Di helbestên xwe de yariya maldaran û derewkeran kiriye. Dibe ku îro sax ba, wî li îddîaya Tirkmeniya xwe jî bikeniya û bi yariya be jî, derewkar û fersendkaran rûreş bikira.

Şêx Riza Telebanî, di sala 1901'an de ji Kerkûkê derdikeve û dere Bexdayê, li wê de rê cîhwar dibe. Sala 1910'an de jî li Bexdayê diçe ser heqiya xwe.

Çavkanî
1.       Malpera Kovara Roja Nu
2.       Malpera Nefelê
3.       Malpera Kovara Amuda
4.       Malpera Kovara Nudem
5.        Tarîxa Edebyata Kurdî, Prof. Qanatê Kurdo, Weşanên Oz-Ge, 1992, Anqere.