İro gelek nivîskarên klasîk a Kurda heye ku çi bi nav çi jî bi berhemên xwe ve nayên zanîn; ango berhemên wan hebin û gêhîştibîn îro jî, ne ew ne jî berhemên wan nayên naskirin. Bêguman, nenasiyên wan bi taybetî ji bo xort û keçên îro ye; lê gelek melle û feqiyên kevin, bi berhemên klasîk yê bi van nenasên(!) Kurda mezin bûne û di medreseyan de berhemê wan jiber kirine. Gelek berhemên weha ku bi eslê xwe nehatine dîtin jî, bi destxetê feqî an jî meleyên medresan ve gêhîştiyê roja me. Şêx Mihemed Canê nivîskarê kitêba Leyl û Mecnûn jî, edebiyatzanekî klasîk a Kurda ye û bi awayekî me qalkir, nenaskirî ye.

Tê zanîn ku, Leyl û Mecnûn bi gelek formatan û ji alî gelek nivîskaran ve, bi zimanên cûr be cûr hatine nivîsîn. Leyl û Mecnuna Şêx Mihemed Can bi Kurdî ye û bi manzuman hatiye nivîsîn. Bi qasî ku tê zanîn, Leyl û Mecnûna herî naskirî bi Farisî ye û ji alî Fizûlî ve hatiye nivîsîn. Lê beriya Şêx Mihemed Can jî, edebiyatzanekî Kurd Selîm Sîlêman (dawiya sedsala 16'an an jî destpêka sedsala 17'an) Leyl û Mecnûnekî ji manzuman pêkhatiye, nivîsandiye. Bi qasî ku em zanin, Leyl û Mecnûna Mele Mahmudê Bazîdî jî heye. Her weha gelek meleyên Kurd, Leyl û Mecnûna Fizûlî jî wergêrandine Kurdî.

Ewil şaîrên klasîk a Kurda
Berî ku em qala Şêx Mihemed Can bikin, bi awayekî kurt be jî qala ewil şaîr û hin naskiriyên edebiyata klasîk a Kurda bikin.

Li ser berhemên herî kevin a bi zimanê Kurdî, hin nêrînên ji hev cuda henin. Bi raya Alexander Jabayê lêkolînvan, şaîrê klasîk a Kurda yê ewilîn, Elî Herîrî ye. Hinek lêkolînvanên Kurd Baba Tahirê Hemedanî, hin jî Ibn Xelîkan, ewil şaîrê klasîk yê Kurda qebûl dikin.

Ji bilî vê yekê, Alexander Jaba di kitêba xwe de, behsa 8 şaîrên Kurda dike. Yên Jaba behs dike ev in: Elî Herîrî (1009/1010-1078), Melayê Cizîrî (sedsala 12'a, an jî sedsala 15-16), Feqiyê Teyran (1307-1375 an jî 1590-1660), Melayê Batê (1417-1491), Ehmedê Xanî (1650-1706), Ismaîlê Bazîdî (1654-1709), Şeref Xanê Hekarî (1682-1748) û Murad Xanê Bazîdî (1736-1778). Ji xeynî Jaba, Celadet Bedirxan jî di hejmara 33 a Hawarê de, di nivîsa xwe ya bi mahlasê Herekol Azîzan nivîsandiyê de, hin şexsiyetên klasîk yên bi Soranî û Kurmancî nivîsandine dijmêre û li derhaqê wan de agadarî dide xwendevaran. Yên Bedirxan bi nav kirine ev in: Nalî, Hecî Qadirê Koyî, Şêx Riza Telebanî, ku evana berhemên xwe bi Soranî afirandine; Axayê Bidarî, Siyahpûş, Axayok, Mewlana Xalidê Kurdî, Mele Yehyayê Mizûrî, Mele Xelîlê Sêrtî, Şêx Ebdilqadirê Geylanî, Hecî Fetahê Hezroyî, Şêx Mihemedê Hedî, Şêx Evdirehmanê Taxê, Şêx Nureddînê Birîfkî, Şêx Evdirehmanê Axtepî, Mela Unisê Erqetînî û Melayê Erwasê, ku vana jî berhemên xwe bi Kurmancî afirandine.

Di nav klasîkên Kurdî de yên ku bi Goranî jî nivîsandine hene. Ehmedê Textî, Şêx Mistefayê Beseranî (1641-1702), Xanay Qubadî (1700-1759), Feqî Qadirî Hemewend, Mewlana Xalid (1777-1826) û Mahzûnî jî berhemên xwe bi Goranî afirandine.

Şaîr û zanyarên di nav klasîkên Kurdî de tên zanîn, ne tenê zilam in. Her weha ya jin jî di navbera wan de hene. Mahşeref Xanima Erdelanî ku bi navê Mestûre Xanim jî tê zanîn, her weha ji xeynî şaîriya xwe dîrokzanekî naskiriye. Mestûre Xanim di sala 1800'an de li Erdelanê hatiye dinê û hê di 47 saliya xwe de, ango1847'an de çûye ser heqiya xwe. Sirre Xanima Amedî, di navbera salên 1814 û 1865'an de; Mîhrîbana Berwarî jî di navbera salên 1858 û 1905'an de jiyanin.

Şêx Mihemed Can û berhema wî
Ji xeynî van şexsiyetên edebiyata klasîk a Kurdî, hîn nivîskarê me yê Kurd û berhemên wan ê hêja jî hene ku, wekî me li jor qalkir, bi taybetî ji alî xort û keçên îro ve nayên naskirin. Yek ji van nivîskarên klasîk yê Kurda jî Şêx Mihemed Canê Axtepî ye.

Şêx Mihemed Can, di sala 1858'an de li gundê Axtepeya Çinarê li qeza Amedê hatiye dinê. Navê bavê wî Şêx Hesenî Nûranî ye. Wekî tê zanîn, herî naskiriyê malbata Şêx Hesenî Nûranî, Şêx Evdirehmanê Axtepî ye ku, ew jî kekê mezin ye Şêx Mihemed Can e. Şêx Mihemed Can 21'ê Adara 1909'an de, çûye ser heqiyaxwe.

Şêx Mihemed Can, ewil car li gundê xwe, li cem bavê xwe dest bi xwendina xwe dike. Bi gor agahdariyan, Şêx Mihemed Can piştî xwendina xwe ya li Axtepeyê, diçe Şamê û li medresa Mewlana Xalidê Kurdî de, li cem xelîfeyên wî de xwendina xwe didomîne. Şêx Mihemed Can piştî xwendina xwe ya li Şamê vedigere gundê xwe û li şuna kekê xwe Şêx Evdirehmanê Axtepî, mamosteyiyê medresa bavê xwe dike û gelek şagirtan dide xwendin.

Kitêba Şêx Mihemed Can, bi formekî helbestkî û bi Kurdî hatiye nivîsîn û evîna Leyl û Mecnûnê radixe ber çavan. Sedema nivîsandina bi Kurdî, di destpêka kitêbê de weha hatiye nivîsîn:

Kurmancî qesaîdê di mewzûn
Behsê bikin ew ji halê Mecnûn

Turkî hene, nîne Kurdewarî
Kurdî weke kenzeke veşarî

Qet nîne kesek ji xelkê Ekrad
Leylasîfet ew bi ah û feryad

Şêx, di kitêba xwe de xwe yekî bi qabîliyet û têgîhîştî nade naskirin. Ango bi gorî gotina Şêx, ew ne ji ber qabîliyet û têgîhiştina xwe, lê ji ber xîretkeşiya misilmanî û Kurdewarîtiyê, kîtebê Leyl û Mecnûnê nivîsandiye. Her weha ew di kitêbê xwe de qala Emedê Xanî jî kiriye û pesna wî daye. Rêzên pesna Ehmedê Xanî û xîretkeşiya misilmanî û Kurdewarîtiyê dide, weha nin:

Peyda bikira ger me emîrek
Sahibhuner û xwedanê şîrek

Ev Turk û Ereb, Tetar û Faris
Carek bibûna li ber me naqis

Her şaîrekî zebanê Kurdan
Qet nayê ji halê wan xeberdan

Emma ku xwedan ji bo me nîne
Nêv Rom û Ereb ne Ademî ne

Her mêrê di wan de ejdiya ye
Nêv Rom û Ereb wekî çiya ye

Ger yek jî bit û deh jî Etrak
Hemyan bikitin bi şubhetê xak

Ekradîsîfet sexî tu nîn qet
Wan qehwe diçin bi şubhetê şet

Xasil ketima teessuba wan
Xîret me kişandî bi qelb û can

Neku me heye tu qabîliyet
Belkî me heye hinek jî xîret

Behsê bikin em ji halê Mecnûn
Leylê bibe pê dil û cîger xwun

Elfazê dî Kurdî pur şêrîn in
Meqbûl in û wek durrê semîn in

Kitêbê Şêx Mihemed Can, bi tîpên kevin, ango bi tîpên Erebî gelek car hatiye çapkirin; an jî bi destxetên feqiya hatiye nivîsandin. Lê bi tîpa Latînî, yekem car li Swêdê, bi amadekirin û wergêriya tîpên Erebî yê ji alî Zeynelabidîn Zinar ve, hatiye çapkirin.