Berî sala 1990an tu agahiya min li ser ola Êzîdiya tunebu. Lê li ser Êzîdiya yek ji zaroktiya min li bîra min mabû: Ez li Çinara Diyarbekirê bûm. Bi navê Dawudî, nabeyna Çinar û Mêrdînê de gundekî hebû. Ev gund her weha nêzî gundê me bû jî. Di Dawudî de 2 hezar gundî dijiyan. Bi piranî Êzîdî bûn. Tenê çend malên Misilman di nav wan de hebûn. Êzîdiyên Dawudî, pir caran ji bo karên xwe dihatin qezeyê. Di zaroktiya xwe de, carekî ji gund vedigeriyam Diyarbekirê. Li qezeyê, tenişta apê xwe runiştîbûm. Em li benda erebe bûn. Êzîdiyekî Dawudiyê jî hatibû qezê. Hin zilamên li qehwexanê runiştîbûn, pere dan zarokan û gotin, "Herin dawa Êzîdiyê bigrin, wî bînin xwarê." Zarok jî wek zilam gotî, çûn dawa Êzîdî girtin û wî anîn xwarê. Ser vî buyerê apê min li zarokan û li zilaman xeyîdî û banga Êzîdî kir. Êzîdî hat midetek li cem me runişt û bîhna xwe da. Serê wi şikya bû. Min, cara ewil yekî Êzîdî didît.

Di sala 1990an de, li hepsa Diyarbekir, bi navê Şêxmûs, Êzîdiyekî Dawudî jî hatibû girtin. Cara duwem jî min Êzîdiyek li hepsê dît. Kekê Şêxmûs li Elmanyayê, bajarê Hanoverê dijiya. Lê piştî salan ji bo gerekî kurt vegeriyabû welat û wî girtibûn. Bi gotina Kekê Şêxmûs, ji 2 hezar Êzîdiyên Dawudî, tenê çend Êzîdiyên pîr li gund mabûn. Ê din tev koçkiribûn, dervayî welat.

Kekê Şêxmûs, Êzîdiyekî karker bû. Hem çand û dîroka Êzîdiyan ji me re digot, hem jî gazinda xwe ji me, ji şoreşger û welatparezên Kurdan dikir: "Em ne tenê ji ber zilma dewletê, her weha ji zilma Kurdên Misilman jî reviyan."

Piştî ji hepsê derketim, sala 1992an de daketim Kurdistana Iraqê. Nêzîkî 2 sal û nîv li wê derê jiyam. Lê anekdota zarokiya min û gotina Kekê Şêxmûs, qet ji bîra min nediçû.

Li Dihokê navendekî Êzîdiyan hebû. Gelek Êzîdiyên rewşenbîr di Navenda Çanda Laleş de kar dikirin. Ido Baba Şêx jî, yek ji xebatkarên navendê bû û her weha di Yekîtiya Niştîmanên Kurdistan-YNK şaxa Dıhokê de berpirsiyarê kovarekî Kurmancî ya bi tîpên latînî bû. Ido Baba Şêx, bilî van karên xwe, parlamentera Kurdistanê bû jî.

Pirî caran li şaxa YNKê a Dihokê de, li cem Ido Baba Şêx bûm. Em bi hev re diçûn Navenda Çanda Laleşê jî. Wek tê zanîn, navenda pîroz a Êzîdiyan, ango Geliyê Laleş jî nêzîkê Dihokê, di mintiqa Şêxan bû. Ez û Kek Ido çend caran bi hev re çûn Geliyê Laleş jî.

Wê demê min Êzîdiyan baştir naskir. Êzîdî, wekî Kurdê Başûr dibêjin, bi rastî jî Kurdê resen bûn. Li hember ewqas zilmê, xwe parastibûn. Lê Êzîdiyên Kurd, ji ber ku di bin zilmê de jiyanin, bê guman hewcedariyê alîkarî nin. Pêwîst e ku Kurd, orjîna xwe biparêzin.

Zilma Li Ser Êzîdiya

Wekî tê zanîn, Êzîdîtî tenê di nav Kurdan de heye û ji Kurdan pêve tu qewmekî din ên Êzîdî tune nin. Lê behsa Êzîdiyan, lêkolîna li ser ol, çand, felsefe û dîroka wan kêm hatiye çêkirin. Ji ber ku tu car Misilmanî qebul nekirine, pirî caran hatine talankirin jî. Qewmê ku talana Êzîdiyan nekiriye, tuneye. Bi taybetî jî Kurd û Ereb, talana Êzîdiyan kirine. Her weha, talan û qetlîama herî mezin a Êzîdiyan jî, dîsa bi destê Kurdan, di sedsala 19an de, dema Mihemed Paşayê Rewandizî de çêbûye. Di vê qetlîamê de, nêzîkî 75 hezar Êzîdî hatine kuştin.

Ji ber qetlîam û talanên desthilatdaran, Êzîdî xwe veşartine; pirî caran çanda xwe, ola xwe bi dizî jiyane, cîhanîna esasên ola xwe, nimêj û îbadeta xwe bi dizî pêkanîne. Serbestiya Êzîdiya piranî di dema Şêx Adiyê de tê dîtin. Li ser vê yekê, ji bo Şêx Adî tiştên ji hev cuda jî tên gotin. Şêx Adî tu car ji xwe ra negotiye, "Ez Êzîdî me." Dibêjin ku, dema Kurd bi piranî Misilmanî qebul kirine, pirî caran talan û qetlîama Êzîdiyan jî kirine. Êzîdî, ji bo ku xwe biparêzin, xwe bi Şêx Adî spartine. Ango hin kes dibêjin ku, Şêx Adî bi xwe jî Misilman e. Min vê yeka li Geliyê Laleş, ji Êzîdiyan pirsî. Ew jî negotin ku, "Şêx Adî Êzîdî ye." Bersîva Ido Baba Şêx, hîn di bîra min de ye: "Çi Êzîdî, çi Misilman; ew Pêxemberê me ye. Em bawerî bi pêxemberiya wî tînin."

Kurtedîroka Êzîdiyan û Tesîra Şêx Adî

Êzîdîtî, ewil car di pirtuka Şarîstanî de, ku 1153ên zayînî de koç kiriye, derbas dibe. Piştî pirtuka Şaristanî, behsa Êzîdiyan di derdora sala 1670-'80an de, di pirtuka "Seyahatname" a Ewliya Çelebî de derbas dibe.

Lê dîrokê de tesîra herî mezin a li ser Êzîdiya, tesîra Şêx Adi ye. Belgeyên nivîskî ku îro gêhîştiye destê lêkolîneran jî, pirtûkên Şêx Adî nin.

Şêx Adî, bi bîr û ray û raman, tu car negotiye ku "Ez Êzîdî me.". Lê tevayî Êzîdiyan bawerî bi Şêx Adî tînin, wî wek pêxemberê Êzîdiyan dizanin; ruhê  Melekê Tawûs di şexsiyeta Şêx Adî de dibînin.

Gora Şêx Adî, li mintiqayê Şêxan, di Geliyê Laleş de ye. Hemû Êzîdiyên dinê, Geliyê Laleş, bi taybetî gora Şêx Adî tewaf dikin û piştî tewafê dibin, hecî. Li ser bûyîn û nijada Şêx Adî tiştên ji hev cuda tên gotin. Hinekan dibêjin, Şêx Adî li Hekariyê ji dayîk bûye; hinekan jî dibêjin li Lubnanê. Bi gor vê cîhê dayîkbûna wî jî, hinekan dibêjin Kurd e, hinekan jî wî Ereb dihesîbînin. Dema dayîkbuna wî jî bi tevayî ne eşkereye. Lê bi gor piraniya nivîskaran û pêşkeftiyên Êzîdiyan, Şêx Adî di navbera 1073 û 1078an de, li gundekî Lubnana îro, li Beytfarê, li Deşta Bekaayê (Bekaa Vadîsî) hatiye dinê. Navê bavê wî, Musafîr e. Bavê wî ji malbata Benî Umeyên Emewî ye ku ev malbata li Demîşqa (Şam) Suriyeyê dijîn. Bi vê nêrînê jî diyar e ku, Şêx Adî Ereb e. Lê tevayî jiyana xwe di nav Kurdan de wek Kurdekî Êzîdî domandiye.

Êzîdîtî, ji alî gelek lêkolîneran ve, wekî dumahîka ola Zerdeştî tê dîtîn. Hinekan jî, Êzîdîtî wek olên din a Xwudayî, dihesîbînin. Bi gor nêrînên duwemîn, Êzîdîtî jî, olekî pirtukî ye, ango ji ezmanan hatiye.

Lê bi raya min, nêrîna yekem di cî de ye. Di nêrîn û felsefe de, di esasên îbadetê ya li navbera Êzîdîtî û Zerdeştî de gelek nêzîkbûn heye. Bi raya min, eger Êzîdîtî ne dumahîka Zerdeştî be jî, her du ol ji bingehekî tên. Ango orjîna Zerdeştî û Êzîdîtî, yek e. Hin esasên di navbera her du olan de ne wek hev bin jî, tê zanîn ku ev esasana piştî Şêx Adî derketinin holê. Şêx Adî, esasekî li pîle û îbadeta Êzîdiyan danaye û ev esasên Şêx Adî hîn jî berdewam e. Ji xwe pirtukên nivîskî a Êzîdiyan jî bi destê Şêx Adî hatine nivîsîn. Her du pirtukên pîroz a Êzîdiyan ku Şêx Adî nivîsandiye, dişibihin Zend-Avestayên Zerdeştî. Wekî tê zanîn du pirtukên Şêx Adî heye. Yek ji wan Cilwe, ya din jî Mishefa Reş e. Ku orjînala Mishefa Reş, piştî koça Şêx Adî, di sala 1743ê zayînî de hatiye dîtin. Zmanê Cilwe çiye nizanim, lê Mishefa Reş bi Kurdî ye.

 Destpêka Zerdeştî beriya zayînê 500 sal e. Zerdeşt bi xwe li ser axa Medya jiyaye. Bi hezaran Kurd, Zerdeşt wekî Xweda dîtine. Bingeha Êzîdîtî jî dighîje wê demê. Lê Êzîdî, piştî 2500 salan, bê hêz bin jî ji holê ranebûnin. Zerdeştî jî, îro wekî olekî dîrokî maye.

Êzîdî, bawerî bi Xwedayê tînin. Her weha Pêxemberên Xwedê jî nas dikin. Lê bi gor raya Êzîdiyan, Xwedê li Melekî Tawusê ku di dînên din de bi navê "Şeytîn" tê navkirin, nehakî kiriye. Êzîdî dibêjîn ku, wekî Ezraîl, Melekî Tawus jî melekê ruhistanê bû. Ango ew, xerabî lî însanan nekiriye; emrê Xwedê bi cîh aniye. Xerabî di dilê însanan de heye. Tenê ew, wekî melekên din ji însanan re, ango ji xeraban re secde nekiriye.

Ji alî din hin însanên nezan, "Satanîstên" îro û Êzîdiyan, wek hev dibînîn. Bi yek gotinekî mirov dikare Satanîstî û Êzîdîtiyê şirove bike: Qasî misqalê zere pêywendiya Satanîstî û Êzîdîtî bi hev re tune ye. Satanîstî, şaxekî çewt e û ne ol e. Lê Êzîdîtî, olekî herî kêm 2500 sali ye.

Pîle, Nimêj û Duayê Êzîdiyan

Pîleyê (derece) di nav Êzîdiya, piştî Şêx Adî hatiye danîn. Di nav Êzîdiyan de 3 pîle henin: Şêx, Pîr û Mirîd.Ev her sê pîle di navbera xwe de bi pîleyên din jî hatine bi navkirin: Ango sê pîle Şêx henin; Adanî, Qetanî û Şemsanî. Her weha du cure mirîd henin; Qewal û Feqîr.

Nimêjê Êzîdiyan jî wekî Misilmanan rojê pênc car e: Nimêja Berî Sibê; Nimêja Rojderketinê; Nimêja Nîvro; Nimêja Êvare; Nimêja Rojavayê. Nimêja Berî Sibê û Nimêja Rojavayê de, Êzîdî berê xwe didin rojê, destê xwe didin ser sînga xwe û bi Kurdî dua dikin. Her weha nimêjê din de, berê xwe didin Geliyê Laleş ku wargeha pîroz a Êzîdiyan e.

Di vir de tiştekî balkêş ev e ku, di nav Êzîdiya de ax, av, roj û hewa piroz e. Ev her Çar pîrozbahî, her weha di duayên Êzîdiya de jî, di jiyana wan ê rojane de jîdiyar e.

Duayê Êzîdiyan ku di nimêjê de dixwînin, gelek dirêj in. Ji bo nimuneyê min çend rêzê wan ê serî tenê girt:

Dua Sibê

Amîn amîn xwedê tibarek li dîn
Tifaqe li tifaqîn
Xwedê esil xaliqîn.
Bi hîmeta melek Şemsedîn
Amadîn, Babadîn, Nasirdîn,
Sicadîn, Melek Fexredîn
Şêşims li ser qeweta me û dîn
Melekê Adî tac e ji ewil heta bi axirîn
(...)

Dua Nîvro

Ya rebî tu bidî xatirê sitûna erd û ezman
Leyl û leyletil qedrê suretil Rahman
Û sunetê virêkey han
Ya rebî tu bidî xatirê gayê binê din ê
Û masiyê bi tenê kerema Xwedanê xîveta veday.
(...)

Dua Êvarê

Ya siwarê rojhilatê, rojava yê
Hûn bidene xatira dotê û dayê
Hûn me xilas kin ji qedayê, ji bela yê
Hûn bidene xatira kaniya sipî yê
Ya Şêşims tu halê mala xwe bipirsî û me jî vê carê
Hûn bidene xatira erş û kursî
Gay û masî
Heyat li kursî
Ya Şeşims tu li halê me û hazira bipirsî
(...)

Çarşema Sor

Cejna Êzîdiyan ya herî naskirî, Çarşema sor e. Her sal, yekemîn çarşema meha Nîsanê ya bi gor salnama kevin de tê pîrozkirin. Bi gor baweriya Êzîdiya, Xwedayê alemîn her Sal melekekî rêdike ruyê erdê, ji bo ku nebaşiya li nav însanan ji holê rake û başî di nav însanan de belav bibe. Her weha daweta Êzîdiya jî piranî di Çarşema Sor de, tê pêkanîn. Di Çarşema Sor de, piranî ev duaya jêrîn tê xwendin:

Qewlê Afirandina Dinyayê

Yarebî dinya hebû tarî
Tê da tunebûn mişk û marî
Te zindî kir taze halî
Çû nema gul jê barî
Ya Rebî tu hostayê kerîmî
Te vekir rê û derba tarî
Tu hostayê her tiştî
Bihuşt çêkir rengê bî
Erd û ezman tunebûn
Dinya fireh bê bin bû
Însan û heywan jî tunebûn
Te xak saz kir
Di behran de tenê hebû dur

Ne dimeşiya, ne dipeşiya
Te xweşruh anî ber
Nûra xakê peyda kir
Goşt û ruh hatine ber
Nûra çavan lê hate der
Dest û pê kire leş
Lê şêrîn kir got û bêj
(...)

Bê guman, cejna Êzîdiyan ne tenê Çarşema Sor e. Gelek cejn û rojên wan ên pîroz a olî jî heye. Wekî mînak, Êzîdiyên dîndar, çil rojên havîn û çil rojên zivistanê rojiyê digrin. Lê ev rojiyê wan ne wek rojiyên Misilmana ye. Ji bilî van rojen pîroz, her sal di nav Êzîdiyan de, Tawus gerandin heye. Êzîdî, bi taybetî ji bo xerca Geliyê Laleş, di gundên Êzîdî de, salê çend caran Tawus digerînîn û xerca Laleş berhev dikin. Yên Tawusa di gundan de digerînin, Qewalvan in. Li pêşiya Qewalvanan jî, Şêxekî Êzîdî, heye.

Tiştekî balkeş a Êzîdiyan jî ev e ku, Êzîdî, kesên ku ne Êzîdî nin û dixwazin Êzîdî bin ji dînê xwe re qebul nakin; her weha naxwazin yekî/ê Êzîdî jî dînê xwe bigorîne. Dîn guherandin di nav Êzîdiyan de, sucê herî giran e. Her weha, zewaca bi yekî/ê olekî din re jî, qedexe ye.

Çavkanî:

1- Kovara Çira
2- Kovara Nudem
3- Rojnama Yenî Ülke
4- Rojnama Azadî
5- Kovara Deng
6- Rojnama Özgür Polîtîka
7- Rojnama Welat
8- Malpera Navenda Çanda Laleş
9- Kovara Laleş
10- Kovara Hîva
11- Kovara Medya Guneşî