Bir "uygar adam"la "yamyam adam", uygarlığın henüz gitmediği bir coğrafya da her nasılsa dost olurlar ve birlikte bir safariye çıkmaya karar verirler. Uzun süre dağ bayır gezerler ancak avlamak için her hangi bir canlıyla karşılaşamazlar. Açlıktan bitab düştükleri ve av partisinden vazgeçmeye yöneldikleri bir anda, "yamyam adam" aniden dikkat kesilir. Yavaşça aşağıya eğilir ve "uygar adam"a ses çıkarmamasını tenbihleyerek mızrağı elinde çalılıklara doğru yavaşça ilerler ve gözden kaybolur. Bir süre sonra sırtında bir başka "yamyam adam" cesediyle geri döner. "Uygar adam"a çalı çırpı toplamasını, şanslı bir günlerinde olduklarını ve iyi bir yemek için iyi bir av gerçekleştirdiğini söyler. Uygar adamın şaşkın bakışları arasında kendisi de hemen işe koyulur ve avladığı "yamyam adam"ı parçalamaya başlar. Uygar adam şaşkın bir biçimde olup biteni anlamaya çalışır. Ve sertçe "yamyam adam"a sorar: "Sen ne yapıyorsun, o adamı neden parçalıyorsun?" der. "Yamyam adam", "karnımız aç, bu adamı yiyeceğiz" diye yanıtlar. Uygar adam şaşkınca "Olur mu öyle şey, insan insanı yer mi?" diye itiraz eder. Bu kez "yamyam adam" şaşırır: "Siz insan eti yemez misiniz?" diye sorar. "Uygar adam" uygarca ve böbürlenerek " hayır" der, "insan olan insan eti  yemez". "Yamyam adam" "yani" der "şimdi siz insan öldürmüyorsunuz öyle mi?". "Uygar adam", "öldürürüz ama etini yemeyiz" diye karşılık verir gene uygarca. "Yamyam adam"ın şaşkınlığı artar, "o halde derisinden yada yağından faydalanırsınız, derisi ve yağıyla ne yaparsınız?" diye sorar. "Uygar adam" "hayır" diye itirazını sürdürür, "ne derisinden ne de yağından da faydalanmayız". "Yamyam adam" afallar,  gözleri kocaman açılır ve bir çocuk saflığıyla "peki" der "birbirinizi yemezsiniz, yağlarınızdan ve derilerinizden de  faydalanmazsınız da, ne diye  birbirinizi öldürürsünüz?"

Uygar insanın yanıtlaması gereken güç bir sorudur bu. Bu sorunun gizi belki uzayın kara deliklerinin gizinden daha büyüktür ve açıkça bu kadar büyük ve giz dolu bir sorunun yanıtını keşfetmek "uygar adam" için hiçte kolay değildir.
                                                *    *     *
Yakın tarih olaylarından yola çıkıldığında bile, uygar adamın uygarlık macerasındaki vahşete bulaşmış elindeki kanların nedenini açıklamak epeyce zordur. Bu zorluk nedeniyle olsa gerek, durumu açıklamak üzere bir çok disiplin konu üzerine kafa yormuştur/yormaktadır. Bu disiplinlerin hemen hepsi durumu açıklamak için bir takım ön kabuller oluşturmakta ve  farklı disiplinler durumu farklı yanıtlama eğilimine girmektedirler. Sosyolojik yada ekonomik temelde sorunun yanıtına yönelindiğinde, toplumsal tarih içinde,   "insan insanın kurdudur" diyen Hobbes'i haklı çıkaracak kadar çok vahşet örneği vermek ve insanın çıkarcı olduğundan bahsedebilmek için  elimizde yeteri kadar delil olduğu görülür. Bu delillerden yola çıkılarak, insanın doğuştan "ötekini" yok etmeye yöneldiği varsayılır. Psikolojik bağlamda da insanın doğuştan "saldırgan ve yıkıcı" olduğuna dair görüşler öne sürülür. Bu görüşleri desteklemek içinde erken yaşlardan itibaren çocuklarda görülen yıkıcı davranışlar kanıt gösterilir. Çocukların saldırgan davranışlarından yola çıkarak insanların doğuştan yıkıcı olduğu varsayılır. Dolayısı ile, hem tarihsel örneklerden, hem de insanın gelişim süreci içinde erken yaşlardan itibaren gösterdiği saldırgan davranışlardan yola çıkılarak insanın doğuştan öldürmeye programlanmış olduğu iddia edilir; onun "çıkarcı ve gözüdoymaz" bir canlı olduğu söylenir. Bu iddialar o kadar güçlü şekilde dillendirilir ki, iddialara karşı çıkmak neredeyse imkansızlaştırılır. Öyle ki, günümüzde bir çok bilim adamı ve konuyla ilgilenen bir çok yazın/düşün adamı tarafından da bu iddialar sorgulanmaksızın "kesin doğru"  olarak kabul edilir.

Ancak kazın ayağı gerçekten öyle mi? İnsanın doğuştan ötekini kendi çıkarları için öldürmeye programlanmış olduğunu iddia edebilmek ve bunu tüm insanlık tarihine yaymak, şiddet sarmalının nedenlerini insan doğasının yıkıcılığı üzerine oturtmak, onu  tarihsel olarak değişmez, tarihten bağımsız bir olgu olarak ele almak neye hizmet etmektedir? Neyi kim adına meşrulaştırmakta, bu meşrulaştırma siyasetinden kimler nasıl faydalanmaktadır?

İnsanın çıkarcı bir canlı olduğu tezine insanoğlu bir kez sarıldığında, bu tez kolaylıkla insanların birbirlerini yok etme eylemlerinin nedeni olarak gösterilebilmekte; vahşeti meşrulaştıracak bir zeminin oluşmasına kaynaklık edebilmektedir. Öyleya, mademki insanoğlu çıkarcıdır ve sürekli "nalıncı keseri gibi kendine yontmaktadır", o zaman gücü elinde bulunduranların diğerlerini kendi çıkarları doğrultusunda kullanmasında bir sakınca da yoktur. Madem ki, insanoğlu ezelden ebede kendi çıkarlarını diğerlerinin çıkarlarından üstün tutmaya ve kendi çıkarları için diğerlerini yok etmeye programlanmıştır, o halde güçlülerin güçsüzleri yok etmesinde de bir sakınca yoktur.Bu "doğal durum"(!) nedeniyle bugünün güçsüzleri gelecekte gücü ele geçirdiklerinde aynı şeyleri yapacaklardır. Dolayısı ile güçsüzlerin güçü ele geçirmelerini önermek, güç ilişkilerini yeniden biçimlendirmeye girişmek anlamsızdır. Bu çerçeveden bakıldığında yada şiddet ile ilgili mantık "insanın doğuştan programlanmış bir özelliği" çerçevesine oturtulduğunda,herkesin kendi gücü oranında ve diğerlerinin güçsüzlüğü oranında ilişki bağlamı geliştirebilmesi ve dünya üzerinde insanların güçleri oranında pay alması haklı zemine çekilmiş olur.

Ekonomik olarak  "Bırakınız yapsınlar bırakınız geçsinler" sloganlarıyla temellenen liberalizmin zihin kalıpları ile aynı tastan beslenen bu mentalite, herkesin benzer koşullarda aynı kötü şeyleri yapabileceği varsayımdan yola çıkarak, bireylerin ahlaki kodlarının insan ilişkileri üzerindeki etkilerini görmezden gelir. Her birey belli koşullar altında aynı şekilde davranacaksa, "ortada var olan kötülüklerin sebebi bireyler değil bireylerin içinde bulundukları koşullardır" şeklinde özetlenebilecek bu görüş, bazen kendine Marksist literatürden de (çoğu kez literatürü çarpıtarak) destek bularak, ahlaki ve adil olmayan ilişki sistemlerini yaygınlaştırmaya yönelir. Bu mentalite, kutsiyet atfettiği kendi değer sistemlerini de yaratarak güçsüzlerin sömürgeleştirilmesi yolunda ilerlemeye devam eder. Adalet adına, her yola çıktığında bile verdiği örneklerle adaletsizliği yeniden kurumsallaştırır. Sözgelişi, feodal ilişkiler sistemi içinde bir Ağa'nın binlerce dönümlük "gasp arazisinin"  bir dönümünü marabaya bağışlaması, yada halife Ömer'in, devesine kölesi yoruldu diye kölesini bindirmesi adalet temsilleri olarak insanların bilincine yerleştirilir. "İyi ağa" yada "İslam'ın en adil halifesinin" kendi güçlerinin yalnızca bir kısmından vazgeçerek ötekine yaptığını "iyiliğin", aslında adaletsizliği yaygınlaştıran ilişki sistemleri kurma dışında hiçbir anlamı olamayacağı görünmez kılınır.  Binlerce dönümü bir kişiye mülk kılınmış bir arazinin neden o kişiye mülk kılındığı ve neden diğer bütün kişilerin onun insafına terk edildiği sorusunun yanıtı, çoğu kez güç ilişkileriyle açıklanır. Gücü elinde tutanın gücünün bir kısmını devretmesi bir "örnek adalet durumu" olarak ele alınır. İstese onu da yapmayabilecek bir muktedirlikte olan kişinin, gücünü ötekinin lehine kısmi olarak kullanması önemli bir değer, ahlaki bir duruş olarak algılanılır/algılatılır. En adil halifenin, neden köleliği kaldırmak ve kölesini azad etmek yerine, sadece kölesi birazcık soluklansın diye deveye bindirdiği sorusu, yine aynı çerçevede değerlendirilir. Böylelikle, güçlülerin adaleti bile tekeline almaları meşrulaştırılır. Adalet bile güç ilişkileri çerçevesinde değerlendirilir.

Dünyada var olan tüm ilişkilerin güç ilişkileri bağlamına oturtulması ve adaletin bile "güçlünün gücünü, ötekinin kısmi çıkarına birazcık kısıtlanması" şeklinde algılatılması, güçlülerin kendi çıkarlarını korumak ve geliştirmek üzere kullandıkları en güçlü silahlardan biridir. Kitle bilincini yaralayarak elde edilen bu güçlü silah, Tanrı katından vazedildiği varsayılan büyük anlatılarla da desteklenerek, adaletin ve iyiliğin temsilleri oldukları iddia edilen güçlülere karşı koşulsuz itaatin gerçekleşmesinin alt yapısını oluşturur. Bu itaat bir kez gerçekleşince ve dahası kutsanarak yüceltilince, artık güçlüden gelen her tür baskı ve şiddet "güçsüzün iyiliği için yapılan erdemli bir faaliyete" dönüşür.  Böylelikle geniş kesimlerin güç ilişkileri ve şiddetin kullanımı konusunda bilinçlerinde oluşturulan yaralanmalar pekiştirilir. Sözgelişi, feodal beylerin kendi tebaları üzerinde uyguladığı her türden şiddet bu türden yaralanmış bilinçler aracılığı ile meşrulaştırılır. Keza devletin "insan öldürme tekelini" elinde tutmasına, adalet dağıtmak adına çoğu kez kurumsal şiddete başvurmasına rağmen, devletin kutsanması da benzer yaralanmaların olduğu bilinçler aracılığı ile gerçekleştirilir. İşin ilginç yanı, bu yaralanmış bilinçler "insan çıkarcıdır, herkes kendi çıkarı için çalışır" tezine inanarak oluşturulduğu halde, bu teze uygun davranmayı dahi gerçekleştirememekte; kendi çıkarlarına denk düşmeyen hatta kendi çıkarlarının aleyhine olan durumları destekleyerek, düşünceleri ile eylemleri arasında müthiş tutarsızlığı bile göremeyecek hale gelebilmektedirler.

Yukarda ifade edilenleri toparlamak gerekirse, insanın doğuştan yıkıcı olduğu görüşünden yola çıkan görüşler, gündelik ilişki pratiklerini güç ilişkileri üzerinden yürütmekte, güce ve güçlüye tapınmakta, güçlünün gerçekte hiçte adil olmayan davranışlarında bile adalet arayarak ve zorla adalet bularak, adaletsizliklere yönelik kendilerinde oluşacak isyan tepkilerini önleyebilmekte; kör bir itaat zinciri içine çekilmekte ve kendi çıkarlarına denk düşmeyen ilişki sistemlerini meşrulaştırarak, "yaralı bilinçlerle" ilişki sürdürmektedirler.

Bu yaralı bilinç ve kör itaat insanoğlunun bütün tarihi boyunca karşılaştığı bir handikap mı, yoksa zaman içinde toplumsal koşullar aracılığı ile oluşturulmuş bir durum mu? sorusunun yanıtı, yeni bir toplumsal yapının inşa sürecinde önemli. İnsanoğlunun tüm tarihi boyunca gerçekten bu gün binlerce örneğini gördüğümüz vahşetin sürekli üreticisi olup olmadığının açıklığa kavuşturulması da, yine yeni bir toplumsal yapı ve yeni bir insan tipi yaratılmasında gerekli.  Bu yüzden insanoğlunun olası doğasının vahşete uygun olup olmadığının tartışılması gerek. "Vahşetin meşrulaştırılması" için savlanan görüşlerin, insanoğlunun yapısı ile mi, yoksa çıkarların derinleştirilmesi için bir grup "uygar insanoğlunun" yarattığı bir fantazmla mı ilgili olduğunun açıklanması da gerek. Bunu açıklayabilmek için insanoğlunun biyolojik olarak diğer canlı türleri içinde yerinin irdelenmesine ihtiyaç var. 
                                       *     *     *
Diğer canlı türleri ile karşılaştırıldığında insan yavrusunun, doğduğu anda dış dünyanın kendisine sunacağı desteğe diğer tüm canlılardan daha uzun süre ihtiyaç duyduğu bilinir. İnsan yavrusunun ihtiyaçlarının dışardan desteklerle uzun süreli karşılanmadığı her durumda, ne yazık ki insan, "soy olarak" ölüme en yakın duran canlıdır. Yeni doğan insan yavrusunun sözgelişi en az 8-10 yıl bakılmadığı her durumda insan soyu 100 yıl bile geçmeden topyekün ölüme taşınmış olur. Bu nedenle soyun devamı ancak yeni doğanların tüm ihtiyaçlarının uzun süreli karşılanması ile mümkündür ve soyunu devam ettirmek tüm canlıların varoluş nedenlerinin en güçlülerinden biridir. Bu gerçek, insan soyu açısından desteğe ve yardımlaşmaya dayalı bir kişiler arası ilişkiler sistemini zorunlu kılar. Daha açık anlatımla, insan türünün devam etmesi, insanın birbirini yok eden değil, birbirlerini destekleyen ilişki sistemleri geliştirmesi ile mümkündür. Bu yüzden insanlık tarihinin önemli bir dönemi (bugün iddia edilenin aksine) savaşlar tarihi olarak değil, birbirleriyle yardımlaşarak dış dünyanın acımasız koşullarına birlikte karşı koyma tarihi biçiminde şekillenmiştir.

İnsanoğlu alet edavat geliştirmeyi henüz beceremediği, toprağı işlemeyi henüz başaramadığı ve var olmak için doğaya mutlak bağlı olarak yaşamak zorunda kaldığı  bir dönemde (ki yaklaşık 30.000 yıllık bir tarihe tekabül eder bu süre) vahşi doğayla başa çıkabilmek için, birlik olmak ve birlikte yaşama tutunmak zorundadır. Kendisinden onlarca kat büyük hayvanları avlayarak yaşamak, doğanın vahşi ve sürekli değişen coğrafi olaylarıyla başa çıkmak, en temel ihtiyaçlarını karşılarken bile acımasız bir doğayla mücadele etmek. zorunda kalan insanoğlunu göz önü alırsak, bu söylenilen daha kolay anlaşılır. Açıktır ki, alet edavatın geliştirilmediği, doğayla başa çıkmak üzere bugün gündelik hayatımızın bir parçası olan (evler inşa etmek, kalın giysiler üretmek, hastalıkların tedavi tekniklerindeki gelişmeler vs.) icatların olmadığı bir dönemde insanın hayatta kalması için en temel ihtiyaçlarını karşılaması, sözgelişi  bir mamutu avlayıp, parçalayıp, uzun süre onunla onu kokutmadan beslenmesi mümkün değildir ve insan bunu ancak başkaları ile birlikte hareket edebilirse başarabilir. Sadece büyük hayvanların avlanmasında değil, herhangi bir küçük hayvanın avlanmasında veya evcilleştirilmesinde de bu türden yardımlaşmalar insanoğlu için vazgeçilmezdir. Yine sözgelişi mağara çağı insanı için ateşin bile bulunmadığı bir çağda, donmamak, çocuklarının ölmesini ve vahşi hayvanlara hem kendilerinin hem de çocuklarının yem olmasını engellemek türünden en basit varolmayı sağlama eylemlerinde bile, insanoğlu için topluca  yaşamak, birbirlerini desteklemek ve birbirleriyle yardımlaşmak yaşam sürdürebilmek için olmazsa olmazdır. Ve bu türden örnekleri genişletmek mümkündür. Bu nedenle insanlar, farklı coğrafyalarda farklı sorunlarla mücadele etse ve bu farklı sorunlar onların toplumsal ilişkilerinde değişik örgütlenmelere başvurmasını gerektirse de, öz, yani yardımlaşmanın doğal bir gereklilik olması genel olarak uzun bir süre değişmemiştir. Farklı bölgelerin koşulları gereği, kişilerarası ilişki sistemlerinin nasıl düzenleneceği zamana ve mekana göre değişmiştir/değişmektedir. Bu nedenle tarihin farklı dönemlerinde farklı yerlerde kurulan ilişki sistemleri farklı toplumsal örgütlenme ağlarını geliştirmiş, farklı türden insan ilişkileri tarih sahnesine çıkmıştır. Yine bu nedenlerle, kadının konumu, cinsel hayatı düzenleyen kurallar, farklı tarzda evlilik ve aile modelleri, çocukların bakımının nasıl olacağı, başlangıçta topluluğun giderek toplumların hangi kurallar ve inanç sistemleri bağlamında nasıl örgütleneceği farklı zaman dilimlerinde farklılaşmıştır.

Ayrıntılarına bu yazıda yer verilmesi mümkün olmayan  insanın bu tarihsel süreci, farklı toplumsal gruplarda insan ilişkilerini farklı biçimlendirse de, öz de tüm bu ilişki sistemlerinin en temel amacı, "insanın soy olarak var olmasını sağlamak" amacına dönük olmuştur. Bu bağlamda Yunan site devletlerinde demokratik ve katılımcı kent yönetimi ile sözgelişi orta ve uzak Asya'daki tirancı gelenek, öz de grupların topyekün var oluşu için aynı amacı taşımıştır. Her iki farklı yaşam biçimi yani, "Asya steplerinde canlı kalmakla, Yunan sitelerde canlı kalmak" için geliştirilen tüm farklı ilişki ve kültür görüntüleri özde aynı amaçtan türemiştir. Her iki yaşam biçimi de "grupların topyekün varoluş amacına dönük" örgütlenme ve ilişki türleridir. Ancak Asya steplerinde insanlar henüz daha göçebe ve yarı avcı topluluklar olarak, avın izinden gitmek veya evcilleştirdikleri hayvanların otlaklarını takip ederek yaşamak diye bir zorunlulukla yüzyüze olduklarından ve yine yakın bölgelerinde yeteri kadar zenginlik üreten "yağmaya açık kültürler" bulamadıklarından, giderek uzak bölgelerin talan edilmesi aracılığı ile kolay yoldan hayata tutunmak yoluna başvurmuşlar ve toplumsal yapıyı askeri/savaşçı olarak örgütlemişlerdir. Dolayısı ile grup olarak varoluşlarını sürdürmek, bu askeri/savaşçı örgütlenmelerle mümkün olabilmiştir. Bu örgütlenme modeli, kendi içinde bir çok değer ve efsane üretilmesine kaynaklık etmiştir. Erdem olarak öne çıkardıkları kahramanlık ve diğerine yok etme, Yunan sitelerin de erdem olarak öne çıkarılan, adalet ve eşitlikten oldukça farklı kavramlar olarak üretilmiş ve toplumların değer yargılarında ve ilişki biçimlerinde bu kavramlar önemli rol oynamıştır. Orta ve uzak Asya geleneği açısından kahramanlığın kutsanması önemli oranda avlanmak ve yağmalamak için yiğitlere ihtiyaç duyulması yüzündendir. Bu yüzden geleneğe,  bu topluluklar bir kahramanlık göstermediği sürece erkek çocuklarına ad koymalarını engelleyen kurallar yerleştirilmiş;  bu gelenek erkek çocukların "cengaverleşmesinin" alt yapısını hazırlamıştır. Kahramanlaşamayan çocuk bu gelenekte en azından psikolojik olarak yok sayılmıştır. Günümüzde halen erkek çocuklara verilen isimler (Kahraman, Aslan, Şahin,.) ve kan davalarında erkek çocukların kullanılması, erkek çocuk vermeyen (erkek çocuğun erkek genleriyle ilişkisinin açıkça kanıtlanmış olmasına rağmen) kadınların üzerine kumaların getirilmesi vs. örneklerinden yola çıkarak, önemli oranda bu erkeği kahramanlaştırmaya yönelik geleneğin Anadolu' da bile izlerini sürmek mümkün.

Göçebe ve yarı avcı kültürlerde, kahramanlık yapmak hayatta kalmanın yada psikolojik olarak var olabilmenin en önemli koşullardan biri haline geldiğinden, kahramanlaşma sürecinde ölüm ve öldürme de giderek kendine özgü değerlerle süslenmiş (şehadete erme, kutsal ruha kavuşma vs.) bu bağlamda şiddet yaşam için gerekli bir edim olarak toplumsal hayata girmiştir. Bir kez kahramanlık yüceltilince ve bunun kimlere karşı kazanıldığında daha da yüce olduğu toplumsal değer olarak bir kez kendisine zemin bulunca, bu konularda yetenekli olanlar ve iyi eğitim alanlar toplumsal yapının bazen alt gruplarının liderliğine, bazen en tepe "tiranlığına" (adil yöneticiliğine değil, -ki günümüzde demokrasi havariliğine soyunanların çok önemli bir kısmının bile kısa sürede kendi grupları içinde nasıl tiranlaşabildiklerinin kanıtları sayılamayacak kadar çok) kadar yükselebilmişlerdir. Bu tür bir yaşam biçimi, temel amacı soyu devam ettirmek olan insanoğlunu soy ayrımına götürmüş ve bölünmüş bir soy algısı ile kendilerinin dışında var olan topluluklara karşı insan değilmiş gibi davranmasını kolaylaştırmıştır.

Sürekli çevrelerinde başkaları tarafından farklı üretim ilişkileri nedeniyle biriktirilen artık değere el koyma ve böylelikle hayatta kalmayı başarma eğiliminin geniş kesimler tarafından bir kültürel norma dönüştürülmesi, bu norm etrafında birleşen kişilerin giderek daha güçlü örgütlenme modelleri (devlet gelenekleri) geliştirebilmesi, diğer insan gruplarının da, bir yandan onlarla mücadele edecek farklı ilişki ağları geliştirmesine kaynaklık etmiş, aynı zamanda bu ilişki ağları sürekli bir düşmanlığı yaygınlaştırmıştır. Yani bu süreç, iki yönlü işlemiş, yağmalanan kültürler, kendilerini korumak için yaşam biçimlerinde değişiklik yapmış ve yağmaya karşı direnmek üzere onlarda evcil hayvanlarla uğraşan biraz tarım yapabilen göçebe topluluklardan, giderek kendilerini korumak üzere de olsa "çiftçi -yarı askeri" topluluklara dönüşmüşlerdir. Böylece şiddetin kurumsallaşması ve kutsanması yan yana duran kültürlerin vazgeçemediği bir değer haline dönüştürülmüştür. Bu kurumsallaşmış şiddetin izinin en acık biçimlerinden birini (alt düzeyde) aşiret ilişkilerinde, yine bir diğerini (en üst düzeyde) devlet ilişkilerinde sürebilmek mümkün.

Tüm bu ilişki sistemlerinin bu yazıda ele alınamayacak ölçüde ve geniş bir zaman aralığında diğer bir çok insan topluluğunu (günümüzde tüm insanlığı) sarması, günümüz "uygar insan"ının biçimlendirmiş ve onun bencil ve birbirinin kurdu olduğu görüşüne zemin hazırlamıştır. Oysa, insanoğlu, bir tip genetik miras olarak halen katılmak ve birlikte yaşamak arzusundadır ve bunu gerçekleştirmediğinde acı çekmektedir. Sözgelişi, kişisel  yaşantılarımızda yola çıkıldığında bile, yalnız olduğumuz yada yalnız hissettiğimiz her durum birey olarak her birimize ölümden daha zor duygular yaşatır. Yalnızlık, acı veren bir ezilme duygusu ile bizi boğar. Farklı kültürler içine atılan ve o kültürlerle birlikte yaşamak zorunda bırakılan insanların çektikleri "sıla özlemi", insan doğasının paylaşıma dönük yanlarının karşılanmamasının getirdiği sıkıntılı bir duygusal duruma tekabül etmektedir. Bu denli katılım ve paylaşıma dönük olması nedeniyle olsa gerek, insanoğlu "uygarlığın getirdiği hoşnutsuzluklardan" kurtulmak üzere katılım ve paylaşım temelli "ütopyalar" oluşturmuş/oluşturmaktadır.

Tüm çağların en hazin zamanlarından geçen insanoğlu için belki de asıl kurtuluş yeni bir ütopya önermekten geçiyor. Belki yeni bir ütopya olarak, bu yazının başında çocuk saflığıyla "..peki ne diye birbirinizi öldürüyorsunuz?" sorusunu soran "yamyam adam"a geri dönüşü önermek, "uygar insan"ın "yaralanmış bilincinin" yarattığı  acıdan ve kurumsallaşmış vahşetten kurtulmasının bir yolu olarak yeniden denenebilir.