Içişlerinde bağımsız, eşit halklarla ortak bir üst yönetim oluşturan, dışişlerinde bu ortak yönetime bağlı olan devletlere federe devlet denir.

Federe devletler, ayrı uluslardan oluştuğu gibi, aynı ulustan küçük devletler topluluğundan da oluşur.

Isviçre Federe Devleti, Alman, Italyan ve Fransızlardan oluşur. Buna karşılık Almanya Federe Devleti, tamamı Alman olan devletlerden oluşur. Kıbrıs Cumhuriyeti ise Rum-Türk toplumlarından oluşan iki ayrı halkın oluşturmaya çalıştığı, federe bir devlet olacaktır.

Bir devletin federasyonlar biçiminde bir yönetim benimsemesi, tamamen o devletin bir iç sorunudur. Hukuken başka devletlerin buna müdahale etme hakki yoktur. Federe devletin başka bir devlet tarafından tanınması diye bir sıkıntısı da yok. Cünkü, başka devletler ilişkilerini üst yönetimle oluştururlar. Federe devletler, yasama ve yürütme konusunda tamamen özgür ve bağımsızdırlar. Kendilerine ait bir parlamentoları vardır. Parlamenterlerini, kendilerine ait olan seçim yasasına göre seçerler. Başbakan ve bakanlar kurulu, federe devletin hükümetidir. Her eyalet, kendi parlamentosunun çıkardıği yasalarla yönetilir. Kendi iç savunma gücünü kendileri oluştururlar. Örneğin, polis teşkilatı. Her eyaletin bir polis teşkilatı vardır. Bunlar iç güvenlikten sorumludurlar.

Federe devletleri birbirinden ayıran, tel örgülü sınırlar yoktur. Bir eyaletten diğer bir eyalete, okumak, çalışmak, gezmek ve tedavi olmak için gidilmesi gerekirse hiç sorun çıkmaz. Her eyalettin kendine ait bir bayrağı vardır. Velhasıl içişleriyle tam bağımsız bir devlet niteliğindedir.

Dış işlerinde bu eyaletler, oluşturdukları üst yönetime bağlıdırlar. Her eyaletin bir başkenti ve bir parlamentoso vardir. Dışişlerinde bu başkentler ve parlamentolar üst parlamentonun başkentine bağlıdırlar. Üst yönetimin parlamentosu, bütün eyaletlerin katıldığı bir seçimle belirlenir. Kimlik ve pasaport gibi uluslararası belgeler, üst yönetimin uygun gördüğü biçimde, eyalet yönetimleri tarafından tanzim edilir. Dışişlerinde, üst yönetimin aldığı kararlar, uluslararası antlaşmalar, eyalet yönetimleri tarafından aynen uygulanır. Savunma ve askerlik sorunları yine üst yönetime bağlıdır. Üst yönetimin belirlediği, resmi dili veya dilleri vardır. (Isviçre'nin Almanca, Italyanca ve Fransızca olmak üzere üç resmi dili vardır.)Üst yönetimin belirlediği bayrak, bütün eyaletlerin de bayrağıdır. Üst yönetimin çıkardığı anayasa bütün eyaletlerin de anayasasıdir. Eyaletler bütün yasalarını bu ortak anayasaya göre hazırlarlar. Eyaletlerin bağımsız yargı organları vardır. Her eyaletin ayrı bir eğitim biçimi olmasına rağmen, bir eyalette alınan bir diploma, ülkenin her tarafında geçerlidir. Üst yönetim kendi bütçesini oluşturduğu gibi, eyaletlerin de bütçesi vardır. Vergi sistemi ise buna göre oluşturulmuştur. Ortak bir para birimi vardır. Eyalet yönetiminde olduğu gibiüst yönetimin oluşmasında da herkes eşit haklara sahiptir. Üst yönetimde olduğu gibi, eyalet parlamentoları da değişik partilerden oluşur. Özetleyecek olursak, ´federe yönetim biçimi böyle olur.

Sanaya devrimiyle birlikte, ilk ulusal sınırlar Avrupa'da belirlendi. Teknoloji devrimiyle birlikte, Avrupa bu sınırları kaldırmak istiyor. Yani büyük Avrupa federasyonu oluşturmaya çalışıyor. Günümüzde birçok devletler federasyon oluşturmaya çalışırken, birçok federsayon da ayrı devletlere ayrılıyor. Örneğin, bir federe devletten oluşan Çekoslavakya gönüllü olarak iki ayri devlete ayrılmak istiyor. Bir devlet olan Belçika, yakın zamanda iki ayrı federasyona dönüştü. Kıbrıs iki ayrı bağımsız devletten oluşurken, iki ayrı federasyondan oluşan bir devlet olmak istiyor. Muhtemelen Türkçe ve Rumca olmak üzere iki ayrı resmi dili olacaktır. Günümüzde bu örnekleri çoğaltmak mümkündür.

Belçika'nın iki ayrı federe devlet olmasına hiçkimse ses çıkarmadı. Yasal olarak kimsenin karışmaya hakkı da yoktur. Yine, Almanya'nın 1945'de kendisinden ayrılan Doğu Almanya'yı üç feder devlete ayırıp kendisine bağladığı zaman herkes bayram etti. Doğrusu da buydu, çünkü oranın halkı böyle istiyordu, yine eski Sovyetler Birliği'nden ayrılan halklar bağımsızlıklarını ilan ederken, bu olay çok büyük sevinçler yarattı. Çünkü o halkların da kendi kaderlerini tayin etme hakkı vardı.

Geçtiğimiz günlerde, Hewlêr Parlamentosu, Federe Kürdistan Devleti'ni ilan etti. Bu şu demektir: Kuzey Irak'ta yaşayan Kürt halkı, biz içişlerinde bağımsız ve özgür, ama dışişlerinde Bağdat'a bağlı olarak yaşamak istiyoruz. Bu oarada yaşayan Kürt halkının en doğal hakkıdır. Bu haklı istek uluslararsı boyutta hiçbir devleti ve siyasetçiyi ilgilendirmez. Başka devletlerin bunu kabul veya reddetme hakları yoktur. Bu tamamen Bağdat ile Hewlêr parlamentosunun sorunudur.

Ama ne yazik ki, Türkiye'de malum çevreler Saddam'dan önce tepkilerini gösterdiler. Peki baylar, Kürt halkının bu isteminde neden rahatsız oluyorsunuz, baylar acaba elinizi vicdanınızın üzerine koyup bir vicdan mühasebesi yaptınız mi. Kürtlerin kendi evinde, tarlasında, bahçesinde ve köyünde Kürt olarak insanca yaşamak istemesi neden zorunuza gidiyor. Bu istek Türkiye'nin sınırları dışında da olsa buna tahamülünüz yoktur. Hani müslümandiniz, hani müslümanlar kardeşti? Bir insan kardeşine karşı bu kadar acımasız ve vicdansız olamaz. Hani insan haklarına saygılıydınız. Kürtler sözkonusu olunca saygısızlık damarınız mı kabarıyor?

Kim ne düşünürse, düşünsün, ne söylerse söylesin, Federe Kürdistan Devleti'ni kuranları, kuruluşunda emeği geçenleri. bu uğurda şehit olanları, dul ve öksüz kalanları yürekten selamlıyor, başarılar diliyorum.

Not: Bu yazi, yaklaşık 14 yıl önce Azadi Gazetesi'nde yayınlanmiştır.