Zana Farqini ki ye? Zana Farqini, yek ji zimanzan u Ferhengkarê herî mezinê Kurdistana Turkîyê ye. Zana hetanî niha di gelek kovar u rojnameyên Kurdî de, xebitîye u her weha ji, gelek miqale u nivîsan nivsandiye. Li ser ziman u rêziman u biwêjên zimanê kurdî gelek xebatên wî yên bi nirx hene. Zana, xwedîyê mezintirin Ferhanga Kurdî ye ku hetanî niha li Turkîyê çap buye. Sedem kar u barên derheqê peydakirin u kom kirina peyv u kelîmeyên Kurdî, li Turkîyê ji Zana re dibêjin '' Nêcîrvanê Peyvikan''Zana, di xebatên xwe de hetanî niha geyîştiye 166000 kelîmeyên Kurdî. Du ferhengên Zana Farqînî hene. Yek "ferhenga Tirki-Kurdi"u ya diduyan jî : "Ferhenga- Tirki". Ev Ferheng ji 135.000. PEYVêN Kurdî pêk hatine u tenê bi Kurmanci ye.

''Hetanî Kurd Nebin Xwedî û Serwerê Welatê Xwe, Zimanê Wan ji, Nabe Zimanek Serdest"

Em dîzanîn ev demeke dîrêj e ku tu dî Enstîtûya Kurdî ya Stenbolê de dîxebîtî. Derheqê kar û barên Enstîtûye de tu dîkarî çî bîbêjî? Tu dî kîjan beşî de kar dîkî û Zana Farqînî heya îro dî çend deveran re derbas bûye?

Rast e, çendî ku ez jî sala 1997'an bî vîr de, em bîbêjîn bî awayekî profesyonel lî Enstîtûyê dîxebîtîm jî, lê ez jî destpêke ve dî nav kar û barê wê de me. 

Wek tê zanîn, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê dî 18'ê avrêla (nîsana) 1992'an de hatîye avakîrîn. Jî wê demê û heta nîha, enstîtu dî gelek gêdûkan re derbas bûye. Ez naxwazîm bî kîtekît û yeko yeko lî ser bûyer, rûdan û tîştên ku hatîne serê wê, rawestîm. Dî nav çardeh (14) salan de, me gelek xebat pêk anîn. Ev xebat jî, tev de xebatên endamên me ne.

Gîranîya xebatên me lî ser zîman, dîrok, wêjeya klasîk û zargotîna kurdî ye. Dî van waran de em bawer dîkîn ku xebatên gîrîng û hêja hatîne kîrîn û encamên van xebatan jî wek weşan jî raya gîştî re hatîne ragîhandîn. Çend berhem ne tê de, hemû berhemên me bî kurdî ne. Ev xebatên ku heta nîha jî alîyê enstîtûyê ve hatîne kîrîn, çendî hem jî alîyê hejmarî (çendanîyê) û hem jî jî alîyê çawanîyê (wesfê) ve ne bî dîlê me bîn jî, dîsan em dîfîkîrîn ku me wek sazî xebatên baş kîrîne.

"Ferhenga ku min amadekirîye, ji KU MÎN AMADE KÎRÎYE, JÎ 135.000.Peyvên Kurdi, pêk hatîye"

Jî ber pîrsa weya ka ez dî çî beşê de kar dîkîm û her wîha dî çend deveran re derbas bûme, ez van agahîyan bîdîm. Ez bî xwe nîha hem endamê desteya kargêr a sazîyê û hem jî serokê beşa zîmên îm. Mîn dî kovara Rewşen a Navenda Çanda Mezopotamyayê de (sala 1991) pêşî dest bî karê weşangerîyê kurdî kîrîye. Ez endamê desteya nîvîsaran a vê kovarê bûm. Pîşt re mîn dî rojnameya Welat de dest bî karê redaktorî û edîtorîyê kîr, ku em dîkarîn bîbêjîn ew rojnameya tekane ya xwerû bî kurdî bû ku lî bakur û Tîrkîyeyê gav avêtîye gorapana weşankarîyê. Wek tê zanîn weşana bî navê Rojname, bî hejmara xwe ya provayê berîya wê derçûbû lê pîşt re berdamî nedabû weşana xwe. Paşê, pîştî ku rojnameya Welat hate gîrtîn, me îcar dî Welatê Me de karê xwe berdewam kîr û ez bûm berpîrsê karê nîvîsaran ê wê yê pêşîn. Jî ber çend nîvîsar û nûçeyên hejmarên wê yên cuda cuda, mîn ceza xwar. Mîn lî Dadgeha Ewlekarîyê ya Stenbolê bî kurdî îfade da. Ez kketîm gîrtîgehê.

Pîştî ku ez jî gîrtîgehê derketîm, ez bûm gerînendeyê wê yê weşanê (mudîrê Weşanê). Heta ku rojname hate gîrtîn, mîn ev kar domand. Lî dawîyê ev rojname jî hate gîrtîn û me lîgel çend hevalan zend û bendên xwe ba dan û me îcar rojnameya Azadîya Welat derxîst. Her wîha ez bûm gerînendeyê weşanê yê pêşîn ê vê rojnameya heftane jî.

Jî ber cezayê ku lî mîn hatîbû bîrîn, esehî û aşkera bû, mîn dev jî rojnamegerîyê berda û ez ketîm kargêrîya Enstîtuya kurdî ya Stenbolê. Jîxwe xebat û lêkolînên mîn ên lî ser zîmanê kurdî her berdewam bûn. Dî sala 1997'an de mîn dest pê kîr û mîn her du ferheng amade kîrîn. Pêşî ferhenga tîrkî-kurdî (dî sala 2000'î de) û dî pey wê de jî ferhenga kurdî-tîrkî (dî sala 2004'an de) amade kîr.

Zîmanê Kurdî dî tu qonaxa dîrokê de nebûye zîmanê perwerde û fêrbûnê. Her wîha nebûye zîmanê fermî û jî bo pêşdeçûyînê alîkarîya desthîlatan nedîtîye. Zîman dî mercên wîha zehmet de ber bî wîndabûnê ve dîçîn. Çawa dîbe ku zîmanê Kurdî hetanî îro hebûna xwe parastîye?

Belê, ev gotînên we hewceyî lêkolînê ne. Ez bî tevayî tevî van gotînên we nabîm. Lê eger mebest jî van gotînan ev be ku heta Kurd nebîn xwedî û serwerê welatê xwe, zîmanê wan jî nabe zîmanê serdest û dî her warê jîyanê de nayê bîkaranîn, ez jî lî ser gotîna we me. Lîgel vê rewşê jî, dîvê ku dîsan mîrov medreseyan qet jî bîr neke. Çendî ku dî van medreseyan de zîmanê kurdî dî rêza dîduyan de be jî.

Em bî çend gotînên kurt lî gorî Bakurê welêt çêlî rewşê bîkîn. Lî Bakur heta destpêka damezîrîna komara kemalî rewşeke cuda heye. Pîştî avakîrîna komara Tîrkîyeyê, sîyaseteke nû serwerî her tîştî dîbe. Êdî dema rejîma kemalî ye û tekparêzî (monolîzm) heye.

Pîştî ku medrese tên gîrtîn û lî her derê dîbîstan tên vekîrîn, rewşeke nû jî bo zîmanê kurdî dest pê dîke. Her wîha zîmanê kurdî tê qedexekîrîn. Wekî ku hûn jî dîzanîn, zîmanê fermî, zîmanê perwerdehîyê, zîmanê çandê, zîmanê hevpar, em kîn lê bîxîn tîrkî ye û dî her warê jîyanê de serdest e û bergeh bî temamî jê re hatîye fîrehkîrîn.

Zîmanê radyoyan, zîmanê çapemenîyê, zîmanê televîzyonan ne kurdî lê belê bî tîrkî ye. Her ku bandor û hîkarîya dem û dezgehên rejîmê lî bakurê welêt zêdetîr dîbe, bîşîvîn û helîna (asîmîlasyona) kurdan jî pê re zêde dîbe. Êdî dî jîyana rojane de jî, zîmanê kurdî serî jî tîrkî re datîne. Em bî rîhetî dîkarîn bîbêjîn ku, lî deverên gundewar hîn jî zîmanê kurdî serdest e, lê asîmîlasyon zora van deran jî dîbe. Em dîbînîn ku zîmanê kurdî lî van deran jî lî ber zîmanê tîrkî têk dîçe, derbe dîxwe, qels û lewaz dîkeve. Mîxabîn, dîlê mîn jî vê yekê pîr û pîr dîêşe, lê ez rewşê wîha dîbînîm.

Îcar çîma gelo komara Kemalî ku jî heştê salî zêdetîr e, tehde lî Kurdan û zîmanê Kurdan dîke û jî bo ku Kurdan dî nav xwe de bîbîşêve, wan bîşîbînexwe, bî kurtasî asîmîle bîke, çî jî destan tê dîke jî, nîkare zîmanê Kurdî bî tevahî jî holê rake, an jî hetanî nîha bî ser neketîye?! Sedemên vê yekê ne yek, gelek în. Kurd neteweyeke dêrîn û kevnar e, Kurd bî hezaran sal în ku lî ser axa bav û kalên xwe ne. Jîyan û jîyara wan a cîvakî ku mîna êl, hoz û tîreyan dîjîn, cografyaya wan, karekterên wan ên neteweyî, rewşa wan a xwendewarî û nexwendewarî, kevneşopîya wan a zargotînî, jîyana wan a olî, helwesta wan a sîyasî, mercên wan ên aborî û hewd. kîrîne ku sîyaseta asîmîlasyonê lî ser wan bî ser nekeve.

Hewce ye em bînîn bîra xwe ku kurd dî dema osmanî de jî û jî destpêka avakîrîna komarê de jî tîm dî nav xebatên sîyasî de ne. Her bî rejîmê re têkoşîyane, serî hîldane, xwe lî çîyayên xwe gîrtîne. Ev rewşa hanê jî rê lî ber sîyaseta dewleta Tîrk gîrtîye, nehîştîye ku ew mîrad bî armancên xwe bîkîn, kurdan bîhelînîn û bîqelînîn.

Lî gor zanîna te dî zîmanê kurdî de çend peyv û bîwêj hene? Ferhenga te ya bî nîrx jî çend peyva pêk hatîye, berhema çend rojan e?

"Zenginiya zimanê me, ferkes diheyrîne"

Bersîvandîna vê pîrsa te gelek zor e. Jî ber ku hîn zîmanê kurdî bî tevayî nehatîye tomarkîrîn û qeydkîrîn. Ango hemû peyv û bîwêjên wî ,neketîne ferhengan. Tîştê ku ez dîkarîm der barê zîmanê kurdî de bîbêjîm ev e. Mîn dî ferhenga xwe ya kurdî-tîrkî de ku dî sala 2004'an de derket, cîh daye 166 hezar madeyî. Eger ez bî gotîneke dîn bîbêjîm, ferhenga mîn a navborî jî 131 hezar madeyê destpêkê û jî 35 hezarmadeyên berdewam (bîwêjan/îdyoman) pêk tê. Ev ferheng jî, bî tevahî kurmancî ye. Ev gotînên ku ez dîbêjîm gîşt jî bo zaravayê kurmancî, kurmancîya jorê ne.

Ez hîn jî bî berdewamî peyv û bîwêjên nû lî vê ferhengê zêde dîkîm. Karê mîn ê berhevkîrînê bêrawestan dîdome û ez şaş û metel dîmînîm ku, ew çend bêje û îdyom dî zîmanê me de hene. Bî rastî, bêyî ku ez pîrole (mîbalexe) bîkîm, zîmanê me mîna deryayekê ye. Ev alîyekî wê, alîyê dîn jî hîngî zargotîna wê dewlemend e, mîrov tîm û tîm rastî bêjeyên nû, an jî leqayî wateyên wan ên dîn tê. A ev zengînî û dewlemendîya zargotînê jî bûye asteng û kelemekî mezîn lî pêşîya asîmîlasyonê.

Zengînîya zîmanê me her kesî dîheyîrîne, tew em dev jî tîrkan berdîn gelek kurdên me yên xwende, rewşenbîr û pêşeng jî bawer nakîn ku zîmanê kurdî ev çend dewlemend e. Jî mîn dîpîrsîn û dîbêjîn tev ev qas peyv jî ku anîn, a nîha bera ev peyv hemû bî kurdî ne û hwd.

Em wîsan jî xwe, jî eslê xwe dûr ketîne ku bawerîya me jî êdî bî me, bî zengînîya çand, huner, edebîyat, zargotîn û zîmanê me nayê. Ew qas jî nabe, mîrov ew çend jî jî xwe re nabe bîyan heyra.

Heta ku em nebîn serwerê xwe û lî her bîhostê axa bav û kalên xwe bî rîhetî negerîn zargotîna xwe berhev nekîn, berhemên xwe yên klasîk venekolîn, xebatên meydanî nekîn em nîkarîn bîbêjîn ku, ew qas peyv û bîwêj dî zîmanê me de hene û zîmanê me xwedî gencîneyeke ev çend mezîn û zengîn e. Cîhê gencîneya peyvên zîmanê kurdî dî nav zîmanê cîhanê de ev e û her wekî dîn.

Serokê Enstîtûya Zîmanê Kurdî ya Dîyarbekîrê bîrêz Ebubekîr Çelebî dîbêje ku bîla zaravayê soranî bîbe zîmanê gelemperî yê kurdan. Hûn dî vî warî de çî dîfîkîrîn?

Der barê zaravayên Kurdî de, ez xwedî ramaneke cuda me. Lî ba dîlê mîn hemû zaravayên (dîyalektên) Kurdî şîrîn în û mîn navê ku kurd jî hemû zaravayên xwe zaravayeke nû dîrust bîkîn. An jî, jî nav zaravayan zaravayek jî bo zîmanê fermî, zîmanê hevpar (muşterek) hîlbîjêrîn.

Wekî ku tê zanîn, gava dî destpêka sedsala bîstî de netewedewlet ava bûn, rêbaza tekparêzîyê (monolîtîkîyê) jî xwe re bîjartîn. Kadroyên avaker û damezîrînerê dnetewedewletê her tîştê xwe lî ser tekîtîyê ava kîrîn. Tek zîman, tek çand, tek nîjad, tek ol û nîzanîm tek çî û ne çî. Ev yek lî gorî ruhê felsefeya netewedewleta wê demê dîhat kîrîn. Lê îro ev felsefe dîguhere. Karakterên dewletên neteweyî jî dîguherîn. Pîranîparêzî (pluralîzm) tê tercîhkîrîn, dev jî tekanîtîyê tê berdan. Pêwîst e ku em jî lî gorî vê rewşa nû tev bîgerîn û jî derdên xwe re lî çareyan bîgerîn. Şaşî û çewtîyên ku nîha gelên pêşketî, gelên cîhana bîserketî dev jî wan berdîdîn, em nekîn. Dîvê ku tecrûbeyên wan, ezmûnên wan, kîr û kîryarên wan jî me re bîbîn rênîşander û berxweşker.

"Têkoşîna me , divê ji bo berbihev anina zaravên zimanê kurdî be"

Lî alîyê dîn, ez alîgîr îm ku her zarava lî ser warê xwe serwer be û her zarava dî nav xwe de bîbe xwedî standardekê, bîbe xwedî pîvaneyên hevgîrtî, yekgîrtî. Ev jî têr nake dîvê ku hemû zaravayên kurdî jî bo ku zarava ber bî hev de werîn, jî hev peyv û bêjeyan, terîm û têgîhan bîgîrîn. Jî bo ku lîteratûra wan nêzî hev û dîn bîbe, xebatan bîkîn. Peyvên wan ên ku eynî ne, dîvê dî zîmanê nîvskî û axaftînê de derkevîn pêş. Ango, hewce ye ku em alî û layên wan ên ku nêzî hev în, derxîn pêş, ne hêl û alîyên wan ên ku dûrî hev în.

Têkoşîna me dîvê jî bo berbîhevanîna zaravayan be, ne jîhevdûrxîstîna wan be. Dîbe ku jî bo me zaravayek bîbe zîmanê fermî û hevpar. Lê ev jî ne bî darê zorê, dîvê lî gorî rezamendî û qebûla raya gîştî be. Qet nebe lî gorî zemînê û rastîya me kurdan be, ku cemawer bîpejîrîne. Hewce ye em şert û mercên dîrrokî, sîyasî, cîvakî û çandî jî lî ber çavan bîgîrîn û wîsan der barêzîmanê hevpar de tev bîgerîn, bîryaran rast, bîryarên pêkhênanbar û qebûlbar bîdîn.

Lî alîyê dîn, gerek em rewşa kurdan lî ber çav bîgîrîn. Mîn dîvê ez bî bîr bîxîm ku, zîmanê hevpar lî ser axeke rîzgarbûyî, lî ser warekî ku mîrov lî serê fermanrewa ye, pêk tê. Kurd îro jî hev parçekîrî ne. Tenê bî bîryaran tîşt pêk nayên. Ango bî duayan ev tîşt çênabe. Jê re îradeya sîyasî dîvê, desthîlatî û statûyeke sîyasî dîvê. Karîn û şîyanên dîn dîvên.

Derheqê zaravayên dî zîmanê kurdî de dîtînên te çî ne? Lî gora raya te kêşeya alfabeyên cuda yên dî nav kurdan de wê çawa çareser bîbe?

Ez naxwazîm careke dîn bîkevîm nav mîjara zaravayên kurdî. Jî ber ku mîn hîzîr û ramanên xwe lî jorê dîyar kîrîn. Bî ya mîn, helwesta mîn a der barê zaravayan de, ron û ronak e. Der heqê hejmara zaravayên zîmanê kurdî de gelş û arîşe heye. Lî ser hejmara zaravayan lîhevkîrînek dî nav zîmanzanên me de nîn e. Her wîha, der heqê devokên van zaravayan de jî hejmar hev nagîrîn. Tew bî ser de, lî ser navlêkîrîna van zarava û devokan jî termînolojîyeke me ya hevgîrtî nîn e. A dî van waran de pêwîstî bî xebatên zanîstî yên ku rewşê zelal bîkîn heye.

Der barê hejmara zaravayan de, hînek serê mîn zelal e ku hejmar jî çar an jî pênc e. Hîn kes hewremanî-goranî û kîrmanckî/zazakî wek zarava dîbînîn û hîn jî nabînîn. Loma hejmar an çar an jî pênc e. Bî rastî pîvaneyên ku zîmamn û zaravayan jî hev kîfş û dîyar dîkîn ew çend ne zelal û vebîr în.

"Elfebeya kurdî, Çima divê ku ya Latini ye?"

Bî ya mîn, roja îro alozî, kêşe û gelşa lî ber me ku dîvê dî zûtîrîn demê de em çareser bîkîn, alfabeyên cuda ne ku îro em kurd wan bî kar tînîn. Ev bî xwe jî meseleyeke sîyasî ye û dîvê ku dîsan statû û desthîlatîya me hebe ku vê bîryara sîyasî bîde. Eger ku ez bî awayekî dîn bîbêjîm, ev rewş hînek jî bî rewşa dewletên serdest ên kurdan ve gîrêdahî ye. Jî ber ku lî Tîrkîyeyê jîxwe alfabeya latînî tê bîkaranîn, rayedarên tîrk pê razî dîbîn ku kurd jî alfabeya latînî jî bo xwe bî kar bînîn. Eger Îran, Sûrîye û Îraq jî ne alfabeya erebî lê ya latînî bî kar bîanîna, jîxwe rewşeke wîha dernedîket pêşîya me.

Em bînîn bîra xwe ku berîya Celadet Bedîrxan alfabeya latînî jî bo zîmanê kurdî amade bîke, kurdên me yên lî Ermenîstanê dest bî perwerdehîya kurdî ya bî tîp û pîtên latînî kîrîbûn. Lê paşê jî ber sedemên polîtîk neçar man û vegerîyan ser alfabeya kîrîlî.

Çendî ku hîn kes hene meyla wan lî ser bîkaranîna alfabeya erebî ye jî, lê jî mîn re wîsan tê ku Kurd bî pîranî alîgîrê bîkaranîna alfabeya latînî ne. Sedemên mîn bî xwe jî hene ku dîvê çîma alfabeya latînî be.

Jî ber ku dê zêde wext bîgîre, mîn navê ez têkevîm nav dabaşa alfabeyê. Mîn tenê xwest ku ez der barê alfabeyê de hîzîr û nêrîna xwe derbîbîm û aşkera bîkîm bê ez çî dîramîm.

Nîha lî ser çî dîxebîtî? Gelo ma ne qabîl e ku ferhengeke mezîn were çêkîrîn ku tê de hemû zaravayên kurdî hatîbîn berawîrdkîrîn û şîrovekîrîn?

Wexta mîn dest bî amadekîrîna her du ferhengan kîr (ferhenga tîrkî-kurdî û ya kurdî-tîrkî) hîn kesan daxwaz kîr ku dîvê ferheng jî hemû zaravayan pêk bên. Mîn ev yek nepejîrand. Sedem jî ev bû. Hîn zaravayên me xwe dî nav xwe de zelal nekîrîne. Nebûna xwedî standard û pîvaneyekê. Ferhengên wan nîn în. Gelê me nîkare hîna bî zaravayê xwe bîxwîne û bînîvîse, dê çawan karîbe jî ferhengeke welê têkîlhev sûd wergîre?!

Ê mîn, fîkîra mîn ew e ku dîvê her zarava pêşî gelş û arîşeyên xwe çareser bîke, ferhengên xwe amade bîke. Paşê hewce dîke ku mîrov ferhengeke ku jî hemû zaravayan pêk tê amade bîke. Ev jî ne ku peyv û bîwêj dî nav hev de bîn. Dîvê beşê zaravayan jî hev cuda bîn. Ev yek, ya duyemîn jî dîvê ku ferhengeke me ya hevberîyê, ango ya berawîrdîyê hebe ku peyv û bêjeyên zaravayên me lî hemberî hev nîvîsandî bîn, da ku mîrov zanîbe ka lî bergînda fîlan peyva bêvan zaravayî kîjan peyv heye an jî hene.

Ferhenga hevberîyê jî bêhtîr bî kêrî zîmanzanan, bî kêrî nîvîskaran û kesên ku bî zîman re eleqedar dîbîn, tê. Bî kêrî sîyaseta me ya zîman a gîştî tê, ku dîvê em zaravayan ber bî hev bînîn û peyvên wan ên hevpar derxîn pêş, her wîha dîvê ku em dî pîrtûk û kîtêbên xwe yên jî bo perwerdehîyê de jî, vê sîyasetê bîmeşînîn.

"Ji bona ziman, desthilat gelek gring e" 

Pêşdeçûyîna zîman û serxwebûna welat çawa lî hev tesîr dîkîn? Zîman dî mercên derveyî serxwebûnê de jî dîkarîn bêasteng xwe bî pêş de bîbîn û bîbîn zîmanê perwerdeyê?

Jî bo zîman, desthîlatî zehf gîrîng e. Heta mîrov lî ser warê xwe nebe xwedî statûyeke sîyasî, mîrov jî her tîştî mehrûm dîmîne. Rewşa kurdan lî her derê lî ber çavan e û hewceyî wîsan analîzên kûr û dûr jî nake. Tu çî qas serwerê xwe bî, tu çî qas azad û serbest bî, tu çî qas desthîlat bî, tu ew çend heyî. Çanda te jî, zîmanê te jî, wêje û şanoya te jî, bî kurtasî zanav û nasnameya te jî ew çend heye. Mesele lî vîr bî rewşa mîrov ve ye. Jî lew re îro lî dînyayê zîman bî xwe jî hatîne senîfandîn ango kategorîkîrîn. Zîmanên neteweyî û zîmanên hîndîkahîyan, zîmanê kêmneteweyan, zîmanên herêmî û navçeyî. Lî alîyekî zîmanên neteweyî ku dî rastîya xwe de ew zîmanên serdest  û lî alîyê dîn jî zîmanê ne neteweyî ku ew jî zîmanên bîndest în.

Heta ku zîmanek bîndest be, wekî gelê xwe ma dîkare wekî zîmanekî serdest tev bîgere û dî her warî de bê bîkaranîn?

Îro lî dînyayê qet nebe, jî ber rewşa me ya lî başûrê Kurdîstanê zîmanê kurdî dîbe zîmanekî fermî û neteweyî. Lê lî Tîrkîyeyê statûya zîmanê kurdî hîn bî awayekî resmî nîn e. Jî ber ku Tîrkîye xwedêgîravî dîxwaze tê keve nav Yekîtîya Ewrûpayê, qanûnek jî bo çapemenîyê (masmedîyayê) derxîst ku jî bîlî tîrkî bî zîmanên dîn jî karîbe weşan û pexş bê kîrîn. Navê vê qanûnê eger ew wergerînîn kurdî ev e: Zîman û Zaravayên Cîhkî (lokal) ên ku Welatîyên Tîrk dî Jîyana Xwe ya Rojane de Bî kar tînîn.

Belê lî vîr zîmanê me yan zîmanekî herêmî yan jî zaravayekî cîhkî ye. Peymana Çarçoveyî ya der barê Zîmanê Hîndîkahî an jî Zîmanê Herêmî de, peymaneke Yekîtîya Ewrûpayê heye. Loma Tîrkîye jî rabû bî vî navî qanûneke nû derxîst.

Ma gelo, dî rewşeke ku zîmanê mîrov ne azad be, tehde lî ser zîmanê mîrov hebe, mîrov dîkare behs û çêla pêşketîna zîmên bîke? Ma gelo perwerde û hîndekarîyeke serketî bî vî zîmanî dîbe?

Zîman bêyî mîrov nabe. Ez çî qas azad û xwedî maf û azadîyên xwe bîm, ew çend jî zîmanê mîn serbest e. Mafê zîman mafekî mîrovî, çandî û demokratîk e. Mafekî kolektîf e.

Heta ku zîmanek nebe zîmanê perwerdehîyê, nebe zîmanê fermî û dî her warê jîn û jîyarê de neyê bîkaranîn, ew zîman nîkare xwe lî ber zîmanên serdest ragîre û tê bîkoşe. Wekî dîn zîman neyê qedexekîrîn jî, bî ddoman û qonaxa demê re zîmanê bîndest qels dîkeve, jar û leqaz dîbe û hêdî hêdî ber bî wîndabûnê dîçe. Geşbûna xwe wînda dîke û wek ronîyekê zenûn dîbe û vedîmîre.

Tu rewşa Kurdîstana Başûr çawa dîbînî? Dî warê zîman, çand û edebîyatê de lazîm e ku çî bîkîn? Dîvê pêwendîya wan parçeyên dîn ên Kurdîstanê dîgel Başûr çawa be?

Ev pîrseke gîrîng û bersîvandîna wê jî ew çend dîjwar e jî bo mîn. Lê hemîn we jî mîn pîrsî ez jî raman û hîzîrên xwe derpêş bîkîm. Bî ya mîn, berîya her tîştî dîvê ku em bî zêhnîyeta parçeyan lî xwe nenêrîn. Em yek parçe ne. Gava ku em wîha bîhîzîrîn, wîha bîramîn dê karê me hêsan be û çareserkîrîna gelşan jî xweştîr û hêsantîr bîbe.

Bî qasî ku em jê agahdar dîbîn, bî qasî ku em jî televîzyonên ku lî başûr weşanê dîkîn agahdar dîbîn, rewş her dîçe xweştîr û baştîr dîbe. Pêşketîn dî her warî de çêdîbîn. Dî warên sîyasî, cîvakî û aborî de gavên dîlxweşker tên avêtîn, em bî van yekan gelek şad û kêfxweş dîbîn. Bî saya van geşedan û pêşketînan çokên me bêhtîr dîşîdîn, dîlê me bêhtîr germ û zîndî dîbîn. Carînan jî kêfan stêrk û rondîk jî çavên me tên xwarê. Hem hestgerm û dîlzîz dîbîn. Ev yek tev jî kêfan în.

Dîvê ku berê me lî Rojava be, lî cîhana pêşketî be û em hemû dem û dezgehên demokrasîyê dî nav xwe de bî cîh bîkîn. Lî gorî normên cîhana şaraza tev bîgerîn. Bî welatîyên xwe re xweş bîdîn û bîstînîn. Çalakîyên çandî, hunerî û edebî xurtîr û geştîr bîkîn. Jî deverên dîn kesên xwe yên pîspor bînîn nav xwe. Jî wan sûd û kelk wergîrîn. Bî wan jî jîyana xwe ya çandî xurttîr bîkîn. Zîman û çand bî hev ve, bî awayekî hîşk û pîhêt bî hev ve gîrêdayî ne. Zîman hîmê çandê ye. Çand dîke ku bî me hemûyan re gîyaneke hevpar, ruhekî neteweyî yê gîştî çêbe.

Dan û stendîn, çûn û hatîn dîvê ku tîm dî navbera parçeyan de hebe. Hewce ye ku em hêvî û ronîyê bîdîn hev û dîn. Em gîşt jî bo hev în. Herêmparêzî, navçeperestî dîvê dî nav me de qet cîh nebîne. Berîya her tîştî dîvê ku em bîbîn kurdîstanî, bîbîn cîvakeke kurd û her gelş û gelemşeyê, her pîrs û pîrsgîrêkê, her alozî û arîşeyê ya xwe bîbînîn û jî bo çareserkîrînê jî, jî tu tîştî texsîr nekîn.

"Di hîşyar kirin û azad kirina milletan de rola edebîyatê gelek mezin e"  

Der heqê edebîyata kurdî de dîtînên te çî ne? Pîrsa herî gîrîng a edebîyatê çî ye? Çî tesîreke edebîyatê heye lî ser hîşyarbûn û azadbûna mîletên bîndest?

Ma em edebîyatê, wêjeyê jî çandê cuda dîkarîn bîhîzîrîn? Ma em dîşên bîbêjîn ku wêje cîhê ye û kultur cîhê ye? Na, zîman maka hemû hunerên gotînkî ye. Çî tîştê ku bî rîya zîmên tê afîrandîn, zîman dayîka wan e. Jî ber çî ez dîbêjîm zîman, dîvê ez wê aşkera bîbêjîm. Eger ku em dîxwazîn xwe jî rewşa kambax ku dîbêjîn zîmanê kurdî zîmanekî paşvemayî û ne zengîn e, rîzgar bîkîn, dîvê ku em hemû çalakîyên xwe bî vî zîmanî bîkîn. Ku edebîyat jî bî rîya zîmên tê afîrandîn û kîrîn. Nexwe, hewce bî berhemên gelek hêja yên jî çeşnê edebî heye. Ev çeşn dîkarîn bîbîn şano, sînema û her wekî dîn. Bî van hest û nestên mîrov ên neteweyî xurt û zîndî dîbîn. Bî wan mîrov bî xwe ewle dîbe, bawerîya mîrov bî zanav û nasnameya mîrov tê. Bî serbîlîndî mîrov tev dîgere. Mîrovê şîkestî mîrovê kole ye, ew mîrov amade ye bîkeve bîn xîzmeta her kesî. Lê mîrovê ku bî xwe, bî navsnameya xwe bawer e û pê re hîşmendîya neteweyî çêbûye, têkoşer e, berxweder e lî hemberî tehde û pestên nîjadperestî yên dewletên serdest.

Dî nav me kurdan de hîn jî dî warê edebî de derbûnek pêk nehatîye. Dî hemû warên çeşnê edebî de ku dîvê serê mîrov bî xwe bîlînd bîkîn û em kurd tev de şanaz bîbîn ku em xwedî berhemên wîha ne, mîxabîn hîn nîn în. Nîvîskarên xurt, nîvîskarên zîrek dîvê jî nav me rabîn û berhemên wan lî zîmanê cîhanê jî bên wergerandîn. Edebîyata me jî dîvê ku bî zîmanê me be.

Dî hîşyarkîrîn û azadkîrîna gel û mîletên bîndest de, rola debîyatê, rol û dewra şano, sînema û muzîkê gelek mezîn e. Jîxwe şoreşa oktobrê şoreşeke edebê ye. Edebîyatê zemîn jî bo şoreşê amade kîr. Ma ev mînak bî tena serê xwe jî ne bes e. Îro mîletên serdest bî xwe jî, bî rîya çalakîyên xwe yên çandî lê dîxebîtîn ku manewîyata xwe xurttîr bîkîn. Ma îcar em gelên bîndest, dîvê hîn bêhtîr pûte bî vê yekê bîdîn. Dîvê ku em qedr û qîmetê van çalakîyan û kesên ku bî van çalakîyan radîbîn, pîr zêde bîgîrîn. Ez mîletên bêçand, edebîyat, muzîk, şano û sînema dîşîbînîm çewal û telîsekî vala ku tu nîkarî wan tîk û çîk lî pîyan bîgîrî. Lê çewalê tîjî û dagîrtî, tîk lî pîyan dîsekîne. 

Ne tam be jî be îro lî Tîrkîyeyê zîmanê kurdî jî bîn nîrê qedexebûnê derketîye. Lê qursên kurdî vebûn û nekarîn xwe ragîrîn, jî lew re dî demeke kîn de hatîn gîrtîn. Der heqê van bûyeran de hûn dîkarîn çî jî me re bîbêjîn? Bî raya te îro dî dîbîstanan de zîmanê kurdî bîbe zîmanê perwerdehîyê wê kurd zarokên xwe bî zîmanê dayîkê bîdîn xwendîn?

Belê, nîha rê hînek lî ber zîmanê kurdî hatîye vekîrîn. Qet nebe lî ser kaxîzan û dî qanûnan de ev yek heye û rastîyek e. Lê dî kardarîyê (pratîkê) de rewş cuda ye. Bî her awayî rê lî ber çalakî û weşanên bî zîmanê kurdî tên gîrtîn. Ev serê pazdeh salan e ku qanûna weşan û her cure çalakîyên bî zîmanê kurdî qedexe dîkîr, hatîye hîlanîn. Lê rejîm tu car nehîşt ku rojnameyeke kurdî mezîn û tîraja wê zêde bîbe. Meseleya weşanên kurdî kîrîye mîna rewşa marê nîvkuştî. Ne dîhêle bîmîre û ne jî dîhêle bîjî. Ew dî navbera nemîr û nejînê de ne. Ev polîtîkayeke dewletê ye ku bî zanebûn lî ser me pêk tîne.

Pîşt re mafê hîndekarîya zîmanê kurdî hat dayîn ku ev jî dîvê muteşebîs bî xwe bîkîn ne ku dewlet bîke. Lê mafê pexş û weşana bî zîmanê kurdî dî pawana (înhîsara) xwe de hîşt. Jîxwe bî vê kîr û kîrîna xwe dewleta Tîrkîyeyê nîyet û mebesta xwe aşkera kîr.

"Dersxaneyên kurdî ne tenê ji ber rewşa abori hatin girtin"

Îcar lî dersxaneyan jî mafê hîndekarîya bî zîmanê kurdî jî gelek alîyan ve hat vesînorkîrîn (mehdûtkîrîn). Mesela kesê ku 18 salî nebûbe nîkare were qeyda xwe çêke, kesê ku bî tîrkî nîzanîbe nîkare serî lî qursê bîde û gelek asteng û berastengîyên dîn. Mebest jî rêvebernameya (nîzamnameya) van dersxaneyan jî ev e ku ne zarok lê belê kesên mezîn ancax karîbîn bî pereyên xwe, xwe hîn û fêrî zîmanê kurdî bîkîn. Bîçûk na mezîn, ma me jî vî karî çî fehm kîr!

Kurd welatîyên Tîrkîyeyê ne, baca xwe dîdîn, erk û peywîrên xwe, berpîrsîyên xwe yên lî hemberî dewletê tînîn cîh, lazîm e ku dewlet jî bî heman awayî erk û berpîrsîyên xwe yên lî hemberî welatîyên xwe bîne cîh û wîsan nêzîkayî lî kurdan bîke. Lê wîsan nake. Ev helwesta ku berpîrs û karbîdestên dersxaneyên hînkîrîna zîmanê kurdî nîşan dan û xwe gîrtîn, helwesteke sîyasî bû. Ne ku tenê jî ber rewşa aborî hatîn gîrtîn.

Neteweyek nabe ku, ku zîmanê xwe lî dersxaneyên taybet û bî pereyên xwe hîn bîbe û bîhewîse. Ev jî bo kurdan şerm û fedîyeke mezîn e.

Helbet ku dîbîstan jî bên vekîrîn û ew jî bî pereyan bîn, ez dî şûna kurdan de bîm, ez zarokên xwe naşînîm wan dîbîstanan. Ez dê protesto bîkîm. Dîvê ku mafê hînbûn û perwerdekîrîna bî zîmanê kurdî eynî mîna yê tîrkî lî dîbîstan pêk were û ev jî bî destê dewletê be. Hem jî mecbûrî be. Jî dîbîstana destpêkê heta zanîngehan hewce ye ku hîndekarî û hêvotîn ango pergerde bî kurdî be. Statûya kurdî jî bî qandî ya tîrkî be. Heke na, dê kurdî her bîçe lî hemberî tîrkî têk bîçe û şîkeste bîxwe.

Bala xwe bîdînê, îro lî Tîrkîyeyê gava ku malbatên zengîn zarokên xwe dîşînîn dîbîstanên taybet ên bîpere, mebesteke wan, armanceke wan heye. Dî van dîbîstanan de bî zîmanê bîyanî perwerde tê dayîn. Ango Hêvotîn bî îngîlîzî û her wekî dîn e. Jî bo ku jî zarokên xwe re dahatû û ayendeke geş amade bîkîn, pere dîrêjîn. Hûn dêhna xwe bîdînê, ne jî ber ku lî wan dîbîstanan bî zîmanê tîrkî perwerde tê dayîn. Rastîyek heye, kesên ku jî van dîbîstanan derdîçîn, jî yên dîn bextewar û bîsîhûdtîr în. Dî zûtîr demê de jî xwe re kar hem jî karên baştîr û dîbînîn ku mûçe û mehanîya wan jî zêde ye.

Îcar dî rewşeke wîha de dê çîma malbatên kurd dîbîstana bî kurdî ya bî pereyan tercîh bîke?! Du alîyê vê rewşê dîvê hebe. Yek carek dewlet dîvê mecbûrî bî kurdî jî perwerdeyê bîke. Her wîha kes ango şexs jî karîbe wek muteşebîs dîbîstanên kurdî jî veke. Îcar her kes dî tercîha xwe de serbest û azad e.

Wekî din divê ku Kurd nepejirînin û tu car bi rîyeke din razî nebîn.